باتری CMOS چیست و چقدر عمر می‌کند؟ هر آنچه باید درباره این باتری کوچک بدانید

کامپیوتر را چند روز خاموش و بی‌برق رها و دوباره روشنش می‌کنید و می‌بینید ساعت چند سال عقب رفته یا بایوس با پیام «CMOS Checksum Error» از شما می‌خواهد همه‌چیز را از نو تنظیم کنید. پیش از آنکه بررسی ویندوز یا هارد دیسک به یک قطعه‌ی کوچک و ارزان روی مادربرد شک کنید: باتری CMOS. در این مقاله توضیح می‌دهیم باتری CMOS چیست، چه کاری انجام می‌دهد، چقدر عمر می‌کند، علائم خرابی‌اش کدام‌اند و چطور می‌توانید خودتان آن را تعویض کنید.

باتری CMOS که با نام‌های باتری مادربرد و باتری بایوس هم شناخته می‌شود، یک باتری لیتیومی سکه‌ای است که معمولاً نزدیک تراشه‌ی بایوس روی مادربرد قرار دارد. CMOS مخفف Complementary Metal-Oxide-Semiconductor است و به تراشه‌ای اشاره دارد که تنظیمات سخت‌افزاری سیستم و ساعت را در خود نگه می‌دارد. این حافظه با قطع برق پاک می‌شود؛ بنابراین باتری مقدار کمی برق دائمی در اختیارش می‌گذارد تا اطلاعاتش از بین نرود.

رایج‌ترین مدل باتری CMOS با نام CR2032 شناخته می‌شود؛ یک سلول ۳ ولتی با قطر ۲۰ میلی‌متر و ضخامت ۳٫۲ میلی‌متر که در ساعت مچی و بسیاری از وسایل کوچک هم استفاده می‌شود. دل، اچ‌پی و کورسیر برای دسکتاپ‌ها همین مدل را معرفی می‌کنند. بعضی دستگاه‌ها هم از CR2016 یا CR2025 استفاده می‌کنند. تقریباً همه‌ی کامپیوترها، از دسکتاپ و لپ‌تاپ تا مینی کامپیوتر از همین نوع باتری بهره می‌برند.

وقتی کامپیوتر خاموش یا از برق جدا باشد، باتری CMOS دو چیز را حفظ می‌کند: تاریخ و ساعت سیستم، و تنظیمات بایوس یا UEFI؛ مانند ترتیب بوت، پیکربندی درایوها و تنظیمات سخت‌افزاری. بدون این باتری، مادربرد با هر قطع کامل برق همه‌ی این‌ها را فراموش می‌کند و به تنظیمات پیش‌فرض برمی‌گردد.

عدد ثابتی برای عمر باتری CMOS وجود ندارد. عمر این باتری از ۳ تا ۱۰ سال و گاهی بیشتر گزارش شده است، اما رایج‌ترین عددی که می‌بینید حدود پنج سال است. برای نمونه، شرکت پرو‌فیس برای باتری CR2032 در دستگاه‌های صنعتی‌اش عمر مفید پنج‌ساله در نظر گرفته است و هشدار می‌دهد که احتمال زودتر تمام شدن هم وجود دارد. در کامپیوترهای دسکتاپ، علائم خرابی معمولاً بین سه تا هفت سال پس از خرید ظاهر می‌شوند.

چند عامل می‌تواند این بازه را کوتاه یا بلند کند. کامپیوتری که همیشه به برق وصل است معمولاً باتری را کمتر مصرف می‌کند، چون برق آماده‌به‌کار مادربرد بخشی از کار را بر عهده می‌گیرد. در مقابل، قطع مکرر برق یا انبار شدن طولانی کامپیوتر، باتری را زودتر خالی می‌کند. دمای بالا، رطوبت و کیفیت پایین خود باتری هم عمر آن را کم می‌کنند.

نکته‌ی کاربردی اینکه لازم نیست باتری سالم را طبق تقویم عوض کنید و وقتی علائمش را دیدید سراغش بروید. اگر کامپیوترتان بیش از سه سال کار کرده است و مشکلات زیر را دارد، باتری CMOS اولین مظنون شما خواهد بود. اگر هم کامپیوتر دست‌دوم می‌خرید، تعویض باتری قبل از هر کار دیگری ایده‌ی خوبی است.

معروف‌ترین نشانه‌ی خرابی باتری CMOS، تاریخ و ساعت اشتباه یا عقب‌افتاده است، مخصوصاً پس از مدتی خاموش بودن یا بی‌برق ماندن کامپیوتر. نشانه‌ی بعدی ریست شدن تنظیمات بایوس است؛ مثلاً ترتیب بوت یا تنظیماتی که خودتان تغییر داده بودید، به حالت اولیه برمی‌گردند. احتمال دارد هنگام روشن شدن هم پیام‌هایی مانند CMOS Checksum Error ،CMOS Battery Failure ،CMOS Date/Time Not Set یا Time-of-day clock stopped ببینید یا سیستم از شما بخواهد برای ورود به تنظیمات، کلید F1 ،F2 یا Del را بزنید.

علائم دیگری هم برای خرابی باتری CMOS وجود دارند؛ بوت شدن کندتر از معمول و شناسایی نشدن بعضی قطعات. دل هشدار می‌دهد که از دست رفتن تنظیمات بایوس گاهی می‌تواند مانع بالا آمدن سیستم‌عامل شود.

نکته‌ی گمراه‌کننده اینکه تا وقتی کامپیوتر به برق وصل است و ویندوز ساعت را از اینترنت همگام می‌کند، شاید مشکل پنهان بماند و فقط پس از قطع برق یا جابه‌جایی دستگاه خودش را نشان دهد.

معمولاً بله. کامپیوتر بدون باتری CMOS هم کار می‌کند، اما هر بار که برق کاملاً قطع شود، ساعت و تنظیمات بایوس را از دست می‌دهد. نتیجه‌اش روشن شدن همراه با خطا، توقف روی صفحه‌ی بایوس و تنظیم دوباره‌ی تاریخ و ساعت است. بنابراین باتری مرده خطر جدی برای اطلاعات شما ندارد، اما آزاردهنده است و هرچه زودتر نسبت به رفع آن اقدام کنید.

ساده‌ترین راه، تعویض باتری است. یک بسته‌ی چندتایی CR2032 قیمت پایینی دارد و هزینه‌ی آزمون و خطا بسیار پایین است.

در تعویض باتری، تنظیمات بایوس پاک می‌شود. قبل از شروع، از صفحه‌های مهم بایوس عکس بگیرید و اگر ویندوز ۱۱ شما از BitLocker یا رمزگذاری دستگاه استفاده می‌کند، کلید بازیابی آن را در دسترس داشته باشید؛ چون ریست شدن تنظیمات، مثلاً تنظیمات TPM، ممکن است درخواست این کلید را به دنبال داشته باشد.

• کامپیوتر را خاموش و کابل برق را جدا کنید. در لپ‌تاپ، اگر باتری اصلی قابل‌جداشدن است، آن را هم درآورید.
• در کیس را باز کنید و قبل از لمس قطعات، به بدنه‌ی فلزی کیس دست بزنید یا از مچ‌بند ضدالکتریسیته‌ی ساکن استفاده کنید.
• باتری سکه‌ای نقره‌ای را روی مادربرد پیدا کنید. معمولاً نزدیک تراشه‌ی بایوس و گاهی زیر کارت گرافیک قرار دارد.
• مدل باتری (مثلاً CR2032) را از روی آن بخوانید و آن را از جایگاهش بیرون بیاورید؛ برای این کار کافی است گیره‌ی فلزی کنار آن را فشار دهید تا باتری بیرون بپرد.
• باتری نو و هم‌مدل را در همان جهت قبلی قرار دهید و فشار دهید تا کاملاً جا بیفتد.
• کامپیوتر را ببندید و روشن کنید، با کلید Del یا F2 وارد بایوس شوید، تاریخ و ساعت را تنظیم و تنظیمات قبلی را برگردانید، سپس ذخیره کنید.
• اگر ویندوز کلید بازیابی BitLocker خواست، آن را وارد کنید.

در بعضی لپ‌تاپ‌ها باتری CMOS با کابل و سوکت کوچک به مادربرد وصل است و در بعضی مدل‌ها باید پنل پشتی را باز کنید. اگر دستگاهتان گارانتی دارد یا باتری لحیم شده است، به تعمیرکار مراجعه کنید.

همیشه همان مدل باتری قبلی را بخرید. CR2025 با ضخامت ۲٫۵ میلی‌متر نازک‌تر از CR2032 است، ظرفیت کمتری دارد و ممکن است در جایگاه CR2032 شل بنشیند. باتری را حتماً نو بخرید و باتری‌های سکه‌ای را، چه نو و چه کهنه، دور از دسترس کودکان نگه دارید.

باتری CMOS قطعه‌ی کوچکی است که نبودنش خودش را با ساعت اشتباه و تنظیمات پاک‌شده‌ی بایوس نشان می‌دهد. این باتری معمولاً بین ۳ تا ۱۰ سال، و به‌طور متوسط حدود ۵ سال کار می‌کند. اگر علائم را دیدید، با یک باتری CR2032 ارزان و چند دقیقه کار می‌توانید مشکل را حل کنید؛ فقط قبل از تعویض از تنظیمات بایوس عکس بگیرید و کلید BitLocker را آماده داشته باشید.