تیغ تحریم بر گلوی تافل و GRE؛ با محدودیت‌های جدید مهاجرت دانشجویی را دیگر باید فقط در خواب دید؟

وزارت خزانه‌داری آمریکا با تعلیق نامحدود یک مجوز کلیدی، مسیر بخشی از تبادلات دانشگاهی میان ایران و آمریکا را بست؛ مسیری که سال‌ها برای پذیرش، آموزش آنلاین، بورسیه و حتی برخی آزمون‌های ورودی دانشگاهی به‌کار می‌رفت.

اسم این مجوز دانشگاهی، مجوز قانونی (معروف به General License G) بود که از سال ۲۰۱۴ (سال برجام) به دانشگاه‌ها و موسسات آمریکایی اجازه می‌داد با ایران همکاری‌های علمی، آموزشی و آزمونی داشته باشند. حالا اثر این مجوز «تا اطلاع ثانوی» و به‌صورت نامحدود تعلیق شده است.

بعد از شروع دور جدید تحریم‌ها، آمریکا این بار محدودیت‌های غیرتجاری وضع کرده است. شامگاه دوشنبه دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) سندی منتشر کرد که در آن خبر از تعلیق نامحدود پنج مجوز و معافیت قانونی مرتبط با ایران داده شده بود. بر این اساس، فعالیت‌هایی که پیش‌تر تحت این مجوزها مجاز بودند متوقف می‌شوند، مگر اینکه مشمول معافیت‌های قانونی جداگانه باشند.

• آزمون‌های بین‌المللی (TOEFL و GRE): برگزاری این آزمون‌ها یا ارائه خدمات مرتبط با آن‌ها به ساکنان ایران با ابهام قانونی جدی مواجه شده و ممکن است متوقف یا محدود شود.
• پذیرش و اپلای دانشگاهی: ارائه خدمات بررسی مدارک، دریافت هزینه اپلیکیشن (Application Fee) و دریافت شهریه از افراد مقیم ایران توسط دانشگاه‌های آمریکایی غیرمجاز می‌شود.
• بورسیه‌ها و تبادل دانشجو/استاد: اعطای بورسیه به دانشجویان داخل ایران، تبادل دانشجو در مقاطع مختلف و جذب هیئت علمی از دانشگاه‌های ایران ممنوع خواهد شد.
• دوره‌های آنلاین: امکان شرکت کاربران ساکن ایران در دوره‌های آنلاین (حتی دوره‌های آزاد یا غیرمدرک‌گرا) دانشگاه‌های آمریکا از بین می‌رود.
• همکاری‌های پژوهشی: پروژه‌های تحقیقاتی مشترک و دوره‌های آموزشی غیرتجاری میان دانشگاه‌های دو کشور متوقف می‌شود.
• برگزارکنندگان کنفرانس‌ها: افرادی که قبلا می‌توانستند در کنفرانس‌های علمی و حرفه‌ای که شرکت کنند دیگر در صورت ادامه این روند با پیامدهای احتمالی حقوقی مواجه خواهند شد.

مجوز عمومی BB فقط اجازه می‌دهد تراکنش‌هایی که معمولا برای جمع‌ کردن و خاتمه‌ دادن به فعالیت‌های پیش‌تر مجاز ضروری هستند، تا ساعت ۱۲:۰۱ بامداد ۸ سپتامبر به وقت شرق آمریکا انجام شوند. بنابراین، این مهلت فرصتی برای ادامه عادی فعالیت‌ها نیست و پس از آن، انجام فعالیت‌های مشمول این تصمیم بدون دریافت مجوز ویژه از OFAC، نقض تحریم‌ محسوب می‌شود.

بر اساس متن همان مجوز، موسسات آموزش عالی معتبر در آمریکا اجازه داشتند با دانشگاه‌های ایران برای تبادلات دانشجویی در مقاطع کارشناسی و تحصیلات تکمیلی توافق کنند. اعطای بورسیه به دانشجویان دانشگاه‌های ایرانی برای تحصیل در آمریکا هم در محدوده همان چارچوب قرار داشت.

دامنه مجوز فقط به جابه‌جایی دانشجو محدود نمی‌شد. دانشگاه‌های آمریکایی می‌توانستند خدمات مرتبط با دریافت و بررسی درخواست‌های پذیرش، دریافت هزینه‌های اپلیکیشن و شهریه، و رسیدگی به پرونده‌های آموزشی افراد مقیم ایران یا ایرانیان مقیم خارج از کشور را ارائه دهند.

جذب و استخدام اعضای هیئت علمی شاغل در دانشگاه‌های ایران برای فعالیت‌های آموزشی هم، با رعایت مقررات و الزامات ویزایی آمریکا، در همین چارچوب تعریف شده بود. در بخش دیگری از مجوز، آموزش آنلاین جایگاه مشخصی داشت و به دانشجویان یا فارغ‌التحصیلان ایرانی اجازه می‌داد در بعضی دوره‌های آنلاین مقطع کارشناسی، از دوره‌های آزاد گسترده آنلاین تا دوره‌های غیرمدرک‌گرا و دوره‌های پولی، شرکت کنند. حوزه‌هایی مانند علوم انسانی، علوم اجتماعی، حقوق و کسب‌وکار در کنار برخی دروس مقدماتی علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات در این فهرست دیده می‌شد.

مجوز G حتی راه را برای مشارکت دانشجویان و پژوهشگران وابسته به موسسات دانشگاهی آمریکا در برخی دوره‌های آموزشی و پژوهش‌های غیرتجاری در دانشگاه‌های ایران باز می‌گذاشت. در مقاطع بالاتر هم همکاری‌هایی در حوزه‌های علوم انسانی، علوم اجتماعی، حقوق و کسب‌وکار پیش‌بینی شده بود.

از سوی دیگر، خدمات آموزشی غیرانتفاعی با هدف مقابله با بی‌سوادی، افزایش دسترسی به آموزش و کمک به پروژه‌های اصلاح نظام آموزشی در ایران نیز در همان فهرست قرار داشت. برگزاری آزمون‌های حرفه‌ای و آزمون‌های ورودی دانشگاه‌ها، از جمله آزمون‌های استاندارد چندگزینه‌ای، و خدمات مرتبط با پذیرش در دانشگاه‌های آمریکایی هم مجاز شمرده شده بود.

اگرچه این تحریم‌ها جدید است اما نکته حتی پیش از این تصمیم هم همکاری علمی ایران با دانشگاه‌ها و پژوهشگران خارجی زیر فشار تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی با موانع جدی روبه‌رو بود. دسترسی پژوهشگران ایرانی به برخی منابع علمی و اطلاعات تخصصی، حضور در نشست‌های علمی بین‌المللی، انتقال منابع و تجهیزات پژوهشی، پرداخت هزینه‌های انتشار و ثبت‌نام و حتی خود فرایند انتشار مقاله، در سال‌های گذشته بارها با اختلال و دشواری همراه بوده است.

مجوز عمومی G به مارس ۲۰۱۴ و دوران مذاکرات هسته‌ای منتهی به برجام برمی‌گردد. هدف رسمی آن کاهش فشار تحریم‌ها بر جامعه علمی و مدنی ایران و باز نگه‌داشتن کانال‌های دیپلماسی آموزشی بود. در عمل، این مجوز یکی از استثناهای تحریمی در چارچوب مقررات معاملات و تحریم‌های ایران به شمار می‌رفت.

آن سال به جز مجوز G که مربوط به فعالیت‌های آموزشی بود، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (OFAC) دو مجوز D1 وD2 هم صادر کرد که موضوعات مربوط به فناوری و اینترنت را در برمی گرفت تا برخی تبادلات و خدمات مشخص از حالت ممنوعیت مطلق خارج شوند. تعلیق مجوز G این نگرانی را هم به وجود آورده که اصلی‌ترین دسترسی‌ها و تسهیلات مجوز عمومی D-1 هم محدود شود. این شامل چه خدماتی می‌شد:

• خدمات نرم‌افزاری و ارتباطی: خدمات ارتباطی شخصی مبتنی بر اینترنت مانند نرم‌افزارهای پیام‌رسان، ایمیل، تماس تصویری.

• ابزارهای امنیت دیجیتال و ضد سانسور: اجازه به ارائه نرم‌افزارهای امنیتی، آنتی‌ویروس‌ها و ابزارهای مرتبط با حفظ حریم خصوصی و امنیت سخت‌افزاری به کاربران ایرانی.
• خدمات ابری: فراهم ساختن مبنای حقوقی برای دسترسی کاربران ایرانی به برخی خدمات رایانش ابری و ابزارهای توسعه‌دهندگان (هرچند به دلیل تفسیرهای حقوقی، بسیاری از شرکت‌های آمریکایی همچنان در ارائه این خدمات احتیاط یا دسترسی را مسدود می‌کنند.)