آیا هواپیماها در صورت خاموشی کامل موتورها سقوط می‌کنند یا شانس فرود ایمن را دارند؟
تصور کنید در ارتفاع ۱۱ کیلومتری از سطح زمین نشسته‌اید که ناگهان صدای موتورهای هواپیما قطع می‌شود. دیگر خبری از غرش همیشگی موتور نیست و هواپیما باید بدون نیروی پیشران به پرواز ادامه دهد. آیا چند ثانیه بعد سقوط می‌کنید؟ آیا خلبان می‌تواند موتور را دوباره روشن کند؟ و اگر روشن نشود، سرنوشت مسافران چه خواهد بود؟
برخلاف تصور رایج، خاموش شدن تمام موتورهای هواپیما لزوماً به سقوط فوری آن منجر نمی‌شود. هواپیماهای مسافربری برای چنین شرایط اضطراری‌ای طراحی شده‌اند و تا زمانی که سرعت کافی داشته باشند، می‌توانند بدون نیروی موتور در هوا سر بخورند. البته این وضعیت بسیار خطرناک است و نتیجه‌ی آن به ارتفاع هواپیما، علت خاموش شدن موتورها، شرایط جوی و فاصله تا محل مناسب برای فرود بستگی دارد.
هواپیما بدون موتور چگونه در آسمان می‌ماند؟
برای درک این اتفاق باید تفاوت میان نیروی پیشران و نیروی بالابر را بدانیم. موتور هواپیما نیروی لازم برای حرکت رو به جلو را فراهم می‌کند؛ اما بال‌ها با عبور هوا از اطرافشان نیروی بالابر تولید می‌کنند. تا زمانی که هواپیما سرعت کافی داشته باشد، بال‌ها می‌توانند آن را در هوا نگه دارند؛ حتی اگر موتور هیچ نیرویی تولید نکند.
در شرایط خاموش‌شدن موتورها، هواپیما مانند یک گلایدر عمل می‌کند
در چنین شرایطی، هواپیما مانند یک گلایدر بزرگ عمل می‌کند: ارتفاع خود را به‌تدریج از دست می‌دهد تا سرعت لازم برای ادامه‌ی پرواز را حفظ کند. خلبان باید سرعت و زاویه‌ی پرواز را به‌گونه‌ای تنظیم کند که هواپیما بیشترین مسافت ممکن را طی کند و فرصت کافی برای روشن کردن مجدد موتورها یا رسیدن به محل فرود داشته باشد.
مسافری که در کابین نشسته است، ممکن است در ابتدا فقط متوجه قطع‌شدن صدای موتور شود؛ اما خدمه‌ی پرواز بلافاصله با یک وضعیت اضطراری جدی روبه‌رو خواهند شد. از دست رفتن نیروی موتور می‌تواند برق تولیدشده توسط ژنراتورها و برخی سامانه‌های دیگر را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد. بااین‌حال، هواپیماهای مسافربری سامانه‌های پشتیبان دارند تا خلبانان بتوانند کنترل هواپیما را حفظ کنند.
در بسیاری از هواپیماها، توربین بادی اضطراری یا RAT در صورت نیاز از بدنه بیرون می‌آید. این وسیله با جریان هوای عبوری می‌چرخد و برای تأمین بخشی از برق یا فشار هیدرولیک موردنیاز سامانه‌های حیاتی به کار می‌رود. البته RAT موتور هواپیما را جایگزین نمی‌کند و توان آن نیز محدود است؛ وظیفه‌اش کمک به حفظ کنترل هواپیما در شرایط اضطراری است.
آیا خلبان می‌تواند موتورهای خاموش را دوباره روشن کند؟
بله؛ در بسیاری از شرایط، روشن کردن مجدد موتورهای هواپیما در حین پرواز امکان‌پذیر است. این فرایند که «روشن‌سازی مجدد موتور در پرواز» نام دارد، بخشی از دستورالعمل‌های اضطراری هواپیماهای مسافربری است. خلبانان برای اجرای آن آموزش می‌بینند و سازندگان هواپیما نیز روش‌های مشخصی برای این وضعیت در اختیار آن‌ها قرار می‌دهند.
یکی از روش‌ها استفاده از جریان هوا است. وقتی هواپیما همچنان رو به جلو حرکت می‌کند، هوا از داخل موتور عبور می‌کند و می‌تواند بخش‌های چرخان آن را به حرکت درآورد. اگر شرایط مناسب باشد و موتور آسیب جدی ندیده باشد، خلبان می‌تواند با اجرای دستورالعمل مربوط به همان هواپیما، احتراق را دوباره برقرار کند.
روش دیگر به کمک سامانه‌ی برق و تجهیزات کمکی هواپیما انجام می‌شود. بسیاری از هواپیماهای مسافربری به واحد توان کمکی (APU) مجهز هستند؛ سامانه‌ای کوچک که معمولاً در بخش انتهایی بدنه قرار دارد و می‌تواند برق و هوای فشرده‌ی موردنیاز برخی تجهیزات را تأمین کند. در شرایط مناسب، از این سامانه برای کمک به روشن کردن مجدد موتور نیز استفاده می‌شود. البته روش دقیق راه‌اندازی به مدل هواپیما، ارتفاع، سرعت و وضعیت موتور بستگی دارد.
مهم‌ترین نکته این است که خاموش شدن موتورها همیشه به معنی خرابی دائمی آن‌ها نیست. گاهی عواملی مانند تمام شدن سوخت، ورود پرندگان به موتور یا شرایط جوی شدید باعث از کار افتادن موتور می‌شوند. اگر علت برطرف شود و موتور آسیب جدی ندیده باشد، احتمال روشن شدن دوباره وجود دارد. اما اگر موتور آسیب مکانیکی شدیدی دیده باشد، تلاش برای راه‌اندازی مجدد ممکن است نتیجه‌ای نداشته باشد.
دو حادثه‌ی واقعی که نشان می‌دهند هواپیما بدون موتور هم می‌تواند فرود بیاید
یکی از معروف‌ترین نمونه‌ها، پرواز شماره‌ی ۲۳۶ شرکت ایر ترانسات در سال ۲۰۰۱ است. این هواپیمای ایرباس A330 از تورنتو به مقصد لیسبون پرواز می‌کرد که به‌دلیل نشت سوخت، مخازنش به‌تدریج خالی شدند. ابتدا موتور سمت راست و سپس موتور سمت چپ از کار افتادند و هواپیما در میانه‌ی اقیانوس اطلس بدون نیروی پیشران ماند.
خلبانان توانستند هواپیما را در حالت سرخوردن هدایت کنند و پس از حدود ۱۹ دقیقه، آن را در فرودگاه لاژس در جزایر آزور به زمین بنشانند. هواپیما در این مدت حدود ۱۲۰ کیلومتر را بدون نیروی موتور طی کرد و هر ۳۰۶ سرنشین آن زنده ماندند. این حادثه نشان داد که یک هواپیمای مسافربری بزرگ، در شرایط مناسب و با هدایت درست خلبانان، می‌تواند مسافت قابل‌توجهی را بدون موتور طی کند.
نمونه‌ی مشهور دیگر، پرواز شماره‌ی ۱۵۴۹ شرکت یو‌اس ایرویز در سال ۲۰۰۹ است. این هواپیمای ایرباس A320 تنها چند دقیقه پس از برخاستن از فرودگاه لاگواردیا در نیویورک با دسته‌ای از غازهای کانادایی برخورد کرد. پرندگان وارد هر دو موتور شدند و نیروی پیشران تقریباً به‌طور کامل از دست رفت.
خلبانان تلاش کردند موتورهای هواپیما را دوباره روشن کنند؛ اما موفق نشدند. با توجه به ارتفاع کم و فرصت محدود، بازگشت به فرودگاه امکان‌پذیر نبود. کاپیتان، چسلی سالنبرگر، تصمیم گرفت هواپیما را روی رودخانه‌ی هادسون فرود بیاورد. هواپیما روی آب نشست و تمام ۱۵۵ سرنشین آن زنده نجات پیدا کردند؛ هرچند تعدادی از مسافران و خدمه آسیب دیدند.
هر دو حادثه تفاوت مهمی را نشان می‌دهند: خاموش‌شدن موتور در ارتفاع کروز، یعنی زمانی که هواپیما در ارتفاع بالایی پرواز می‌کند، معمولاً فرصت بیشتری برای تشخیص مشکل، تلاش برای راه‌اندازی مجدد و انتخاب محل فرود فراهم می‌کند. اما در ارتفاع پایین، مانند دقایق نخست پس از برخاستن، خلبان ممکن است تنها چند دقیقه یا حتی کمتر برای تصمیم‌گیری فرصت داشته باشد.
اگر تمام موتورهای هواپیما از کار بیفتند، نتیجه به چند عامل بستگی دارد: ارتفاع و سرعت هواپیما، علت خاموش شدن موتورها، امکان روشن کردن دوباره‌ی آن‌ها و وجود محل مناسبی برای فرود. هواپیما بدون موتور هم می‌تواند پرواز کند، اما ارتفاعش را از دست می‌دهد و زمان محدودی برای اقدام دارد. به همین دلیل، خلبانان هم‌زمان با تلاش برای راه‌اندازی مجدد موتورها، باید برای فرود اضطراری نیز آماده شوند.
