حدود ۱۲ درصد از کل موارد سرطان در جهان در سال ۲۰۲۴ احتمالاً در نتیجه عفونت ایجاد شده‌اند. پژوهش جدیدی از سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که ۲٫۳ میلیون مورد جدید سرطان در آن سال با عفونت‌های ویروسی، باکتریایی یا انگلی ارتباط داشته‌اند.
براساس یافته‌ها، بخش عمده سرطان‌های مرتبط با عفونت فقط به پنج عامل بیماری‌زا مربوط می‌شود. باکتری هلیکوباکتر پیلوری و ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV هرکدام با حدود ۴ درصد از کل موارد سرطان جهان ارتباط داشته‌اند. پس از آن‌ها، ویروس هپاتیت B با سهم حدود ۲ درصد، ویروس اپشتین‌بار با یک درصد و هپاتیت C با سهمی کمتر از یک درصد قرار دارند.
عوامل عفونی یادشده در مجموع می‌توانند در ایجاد بیش از ۲۰ نوع سرطان ازجمله سرطان معده، سرطان کبد، سرطان دهانه رحم و برخی سرطان‌های خون نقش داشته باشند.
رابطه میان عفونت‌ها و سرطان دهه‌ها است که مطالعه می‌شود. برخی از پژوهشگران مطالعه جدید حدود ۳۰ سال روی همین موضوع کار کرده‌اند و پیش‌تر سهم سرطان‌های ناشی از عفونت را در سال‌های ۱۹۹۰، ۲۰۰۲، ۲۰۰۸، ۲۰۱۲ و ۲۰۱۸ بررسی کرده بودند.
برخی داده‌های قدیمی‌تر سهم بالاتری برای عفونت‌ها نشان می‌دادند. برای نمونه، این رقم در سال ۲۰۰۲ تا حدود ۱۸ درصد برآورد شده بود. بااین‌حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که نمی‌توان این اعداد را مستقیماً با یکدیگر مقایسه کرد، زیرا کیفیت داده‌ها و روش‌های جمع‌آوری اطلاعات در طول زمان تغییر کرده است.
هدف مطالعه جدید نیز بررسی روند تاریخی کاهش یا افزایش این نوع سرطان‌ها نبوده است. پژوهشگران بیشتر تلاش کرده‌اند مشخص کنند در چه بخش‌هایی از جهان، کنترل و پیشگیری از عفونت‌ها می‌تواند به کاهش موارد سرطان کمک کند.
ویروس چگونه سلول را سرطانی می‌کند؟
ویروس‌ها می‌توانند از چند مسیر مختلف احتمال سرطانی‌شدن سلول را افزایش دهند. در بسیاری از موارد، ویروس مستقیماً یا غیرمستقیم در عملکرد ژن‌های سلول میزبان اختلال ایجاد می‌کند و زمینه رشد کنترل‌نشده آن را فراهم می‌سازد.
یکی از این مسیرها، از کار انداختن سیستم‌های دفاعی طبیعی سلول است. سلول‌های سالم در صورت بروز آسیب جدی می‌توانند تقسیم خود را متوقف کنند یا حتی وارد فرایند مرگ برنامه‌ریزی‌شده شوند. این مکانیسم از تکثیر سلول‌های معیوب جلوگیری می‌کند.
ویروس‌ها می‌توانند با مختل‌کردن ژن‌های کنترل‌کننده رشد و مرگ سلولی، زمینه سرطانی‌شدن سلول‌ها را فراهم کنند
برخی ویروس‌ها می‌توانند پروتئین‌هایی مانند TP53 یا RB را غیرفعال کنند. این پروتئین‌ها نقش مهمی در کنترل تقسیم سلولی و جلوگیری از رشد سلول‌های آسیب‌دیده دارند. با مختل‌شدن عملکرد آن‌ها، احتمال تکثیر بی‌رویه سلول افزایش پیدا می‌کند.
روش دیگر این است که ویروس DNA خود را وارد DNA سلول میزبان کند. این اتفاق ممکن است به‌طور تصادفی ژن‌هایی را مختل کند که مسئول تنظیم تقسیم یا مرگ سلول هستند.
در برخی موارد نیز خود ویروس حامل ژن‌هایی است که می‌توانند رشد سرطانی را تحریک کنند. چنین ژن‌هایی «انکوژن» نامیده می‌شوند. بعضی ویروس‌ها در طول تکامل، این ژن‌ها را از موجودات دیگر به دست آورده‌اند.
فقط ویروس‌ها عامل سرطان نیستند
برخی باکتری‌ها و انگل‌ها نیز می‌توانند احتمال ابتلا به سرطان را افزایش دهند. یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها باکتری هلیکوباکتر پیلوری است که بیشتر به‌دلیل ارتباطش با زخم معده شناخته می‌شود، اما می‌تواند خطر ابتلا به سرطان معده را نیز افزایش دهد. نوعی کرم انگلی کبد با نام Opisthorchis viverrini نیز با افزایش خطر برخی سرطان‌های مجاری صفراوی ارتباط دارد.
برخلاف بعضی ویروس‌ها که می‌توانند مستقیماً در عملکرد ژنتیکی سلول اختلال ایجاد کنند، باکتری‌ها و انگل‌ها معمولاً از مسیرهای غیرمستقیم‌تری باعث سرطان می‌شوند. مهم‌ترین عامل در این میان عفونت مزمن و التهاب طولانی‌مدت است.
سیستم ایمنی در پاسخ به عفونت، التهاب ایجاد می‌کند. این واکنش در حالت عادی بخشی از سازوکار دفاعی بدن است، اما اگر عفونت برای مدت طولانی باقی بماند، التهاب مداوم می‌تواند به بافت‌ها آسیب بزند. این آسیب‌ها ممکن است DNA سلول‌ها را تخریب کنند. همچنین بدن برای جبران خسارت، سرعت تولید سلول‌های جدید را افزایش می‌دهد و هرچه تعداد دفعات تقسیم سلولی بیشتر شود، احتمال ایجاد خطاهای ژنتیکی نیز افزایش پیدا می‌کند. تجمع چنین جهش‌هایی در طول زمان می‌تواند سلول سالم را به سمت سرطانی‌شدن سوق دهد.
- 13 اردیبهشت 05مطالعه '4
اهمیت یافته‌های جدید فقط به مشخص‌کردن منشأ برخی سرطان‌ها محدود نمی‌شود. اگر عفونتی در ایجاد سرطان نقش داشته باشد، پیشگیری یا درمان همان عفونت می‌تواند خطر ابتلا به سرطان را نیز کاهش دهد.
واکسن HPV یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این موضوع است. برخی گونه‌های ویروس پاپیلومای انسانی ارتباط نزدیکی با سرطان دهانه رحم دارند. واکسن HPV با جلوگیری از ابتلا به مهم‌ترین گونه‌های پرخطر این ویروس می‌تواند احتمال ابتلا به این سرطان را به‌شدت کاهش دهد.
استرالیا برنامه واکسیناسیون HPV را در سال ۲۰۰۷ آغاز کرد. از آن زمان، میزان عفونت HPV در جمعیت واجد شرایط دریافت واکسن حدود ۹۰ درصد کاهش پیدا کرده است. موفقیت این برنامه به اندازه‌ای بوده که استرالیا ممکن است تا سال ۲۰۳۵ سرطان دهانه رحم را به‌عنوان یک مشکل بهداشت عمومی حذف کند.
واکسیناسیون، درمان عفونت‌ها، غربالگری و پیشگیری از انتقال بیماری می‌توانند از بخشی از این سرطان‌ها جلوگیری کنند
بالا نگه‌داشتن نرخ واکسیناسیون فقط برای محافظت از افراد واکسینه‌شده اهمیت ندارد. هرچه سهم بیشتری از جامعه ایمن باشد، احتمال گردش عامل بیماری‌زا کمتر می‌شود و افرادی که به دلایل پزشکی امکان دریافت واکسن ندارند نیز بهتر محافظت می‌شوند.
یکی دیگر از یافته‌های مهم پژوهش جدید، توزیع نابرابر این سرطان‌ها در جهان است. حدود ۷۵ درصد از سرطان‌هایی که به عفونت نسبت داده شده‌اند، در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط رخ داده‌اند. این اختلاف تا حد زیادی با میزان دسترسی به واکسن، درمان عفونت، غربالگری و امکانات بهداشتی ارتباط دارد.
درمان عفونت‌هایی مانند هلیکوباکتر پیلوری، HIV و هپاتیت‌های B و C می‌تواند یکی از راه‌های کاهش خطر سرطان باشد. واکسیناسیون، رعایت اصول رابطه جنسی ایمن و برنامه‌های غربالگری نیز نقش مهمی در پیشگیری دارند.
نتایج مطالعه جدید نشان می‌دهد بخشی قابل‌توجه از سرطان‌های جهان به عواملی مربوط می‌شود که دست‌کم در برخی موارد قابل پیشگیری یا درمان هستند. کاهش عفونت‌هایی مانند HPV، هپاتیت و هلیکوباکتر پیلوری می‌تواند در کنار سایر سیاست‌های پیشگیری از سرطان، از میلیون‌ها مورد بیماری در آینده جلوگیری کند.
پژوهش در ژورنال The Lancet Oncology منتشر شده است.
