پرش به محتوای اصلی
برنارد ریمان (Bernhard Riemann) در کنار نمودار تابع زتای ریمان

فرضیه ریمان چیست و چرا اثباتش ۱۶۷ سال آرزوی ریاضی‌دانان بود؟

مطالعه ۲۰ دقیقه

فرضیه ریمان با بررسی توزیع و نظم پنهان اعداد اول، بیش از یک قرن است که به عنوان یکی از بزرگ‌ترین معماهای حل‌نشده ریاضیات شناخته می‌شود.

تابستان ۱۹۰۰، دیوید هیلبرت ریاضی‌دان بزرگ آلمانی در کنگره‌ی جهانی پاریس پشت تریبون رفت و درحالی‌که همه انتظار داشتند از آینده ریاضیات حرف بزند، چند مسئله‌ی حل‌نشده را پیش رویشان گذاشت، ابتدا ده سوال و بعد فهرستش به ۲۳ مسئله رسید.

یکی از مسئله‌ها، فرضیه‌ای بود که هیلبرت تا آخر عمرش هم از آن دست نکشید، حدسی درباره اعداد اول که برنهارد ریمان چهل‌ویک سال پیش مطرح کرده بود. بیش از یک قرن از آن روز گذشت و فرضیه ریمان هنوز در فهرست مسائل هزاره مؤسسه ریاضی کلی دیده می‌شود.

نوامبر ۲۰۲۶، لونت آلپوگه، ریاضی‌دان شرکت آنتروپیک، اعلام کرد با کمک کلود اثباتی برای فرضیه ریمان پیدا کرده است؛ ادعایی که بررسی‌اش ادامه دارد. اما فارغ از سرنوشت این اثبات، سوال اصلی پشت فرضیه‌ی ریمان را به‌راحتی درک می‌کنید. اعداد اول که ظاهراً بی‌هیچ قاعده‌ای در میان اعداد پراکنده‌اند، آیا نظمی پنهان دارند؟

اعداد اول، ویژگی‌های بسیار خاصی دارند که حتماً در مسائل مختلف با آن‌ها روبرو شده‌اید. مثلاً انگار هرچه در خط اعداد جلوتر می‌رویم، پیدا کردنشان دشوارتر می‌شود. بااین‌حال، این کمیاب‌شدن آهنگی دارد که می‌توان آن را محاسبه کرد.

برنهارد ریمان در قرن نوزدهم راهی پیدا کرد که نوسان‌های این آهنگ را به نقطه‌هایی در یک صفحه ریاضی وصل می‌کرد. پرسشی که او در سال ۱۸۵۹ مطرح کرد، هنوز به‌عنوان یکی از مشهورترین مسائل ریاضیات شناخته می‌شود. آیا همه‌ی نقطه‌های خاص دقیقاً روی یک خط قرار دارند؟

پاسخ این سوال حد دانسته‌های ما درباره پراکندگی اعداد اول را تعیین می‌کند و جالب اینکه مسیرش را جایی پیدا می‌کنیم که هیچ شباهتی به فهرست اعداد اول ندارد؛ روی خطی عمودی در صفحه اعداد مختلط. اما برای رسیدن به این خط، باید کارمان را از خود اعداد اول شروع کنیم.

چکیده مقاله: اعداد اول بی‌نهایت‌اند، اما فاصله میانشان نظم ساده‌ای ندارد. ریاضی‌دان‌ها می‌توانند تعداد تقریبی آن‌ها را تا هر عدد بزرگ تخمین بزنند؛ ولی کسی نمی‌توانست بگوید که این تخمین چقدر ممکن است خطا داشته باشد. ریمان نشان داد پاسخ به جای صفرهای تابعی به نام زتا بستگی دارد و حدس زد همه صفرهای غیربدیهی آن روی یک خط قرار دارند. تریلیون‌ها صفر بررسی شده‌اند، اما هنوز برهانی برای همه آن‌ها نداریم. اثبات فرضیه می‌تواند حد دقیق خطای شمارش اعداد اول را روشن کند.

کپی لینک

اعدادی که باقی اعداد از آن‌ها ساخته می‌شوند

همه‌ی ما با مفهوم اعداد اول آشناییم، اعدادی که فقط بر یک و خودشان بخش‌پذیرند؛ مثلاً ۲ و ۳ و ۵ و ۷ اول‌اند؛ ۶ اول نیست، چون از ضرب ۲×۳ به دست می‌آید و ۹ هم از ۳×۳ ساخته می‌شود.

تمامی اعداد بزرگ‌تر از یک را می‌توانیم به‌صورت حاصل‌ضرب اعداد اول بنویسیم و این تجزیه فقط به یک صورت انجام می‌شود، ریاضی‌دانان این اصل را «قضیه اساسی حساب» می‌نامند. اگر ۶۰ را به کوچک‌ترین اجزایش بشکنیم، به ۲×۲×۳×۵ می‌رسیم. می‌توان ترتیب این ضرب‌ها را عوض کرد، اما هیچ ترکیب دیگری از اعداد اول، به عدد ۶۰ نمی‌رسد.

اقلیدس بیش از دو هزار سال پیش نشان داد این اعداد هرگز تمام نمی‌شوند و استدلالش هنوز به درک ما کمک می‌کند. فرض کنید فهرست همه اعداد اول را در اختیار داریم. آن‌ها را در هم ضرب می‌کنیم و به حاصل یک واحد اضافه می‌کنیم.

اگر نتوانیم جای عدد اول بعدی را پیش‌بینی کنیم، شاید بتوانیم تعدادشان را تخمین بزنیم.

عدد تازه بر هیچ‌کدام از اعضای فهرست بخش‌پذیر نیست؛ چون بر هر کدام که تقسیمش کنیم، باقی‌مانده‌ی ۱ می‌ماند. پس یا خودش اول است یا عامل اولی دارد که ما در فهرستمان نداشته‌ایم. در هر دو حالت فهرستی که قرار بود کامل باشد، ناقص از آب درمی‌آید.

بی‌نهایت‌بودن اعداد اول تازه آغاز ماجراست. به اعداد اول روی خط اعداد نگاه سریعی بیندازید:

۲، ۳، ۵، ۷، ۱۱، ۱۳، ۱۷، ۱۹، ۲۳، ۲۹، ۳۱، ۳۷، ۴۱، ۴۳، ۴۷...

آیا الگویی می‌بینید؟ گاهی دو عدد اول بلافاصله بعد از هم ظاهر می‌شوند، مثل ۱۱ و ۱۳، گاهی فاصله‌ی بزرگی میانشان می‌افتد. هیچ الگوی ساده‌ای وجود ندارد که بگوید عدد اول بعدی کجاست. اگر صد عدد اول را ببینید، پیش‌بینی صدویکمی کار شدنی نیست.

اما اگر کمی عقب بایستیم و به‌جای تک‌تک اعداد، به فواصل بزرگ‌تر نگاه کنیم، چیز دیگری می‌بینیم. بین ۱ تا ۱۰۰، بیست‌وپنج عدد اول داریم (یعنی یک‌چهارم). بین ۱ تا ۱۰۰۰، صدوشصت‌وهشت عدد (حدود یک‌ششم). بین ۱ تا یک میلیون، ۷۸٬۴۹۸ عدد اول داریم (کمتر از یک‌دوازدهم). هرچه جلوتر می‌رویم، تعداد اعداد اول بیشتر می‌شود، ولی سهمشان از میان همه اعداد پایین می‌آید.

انگار هرچه دورتر برویم، اعداد اول کمیاب‌تر می‌شوند، ولی آیا می‌شود آهنگ این کمیاب‌شدن را پیدا کرد؟

کپی لینک

حدس گاوس درباره جمعیت اعداد اول

کارل فردریش گاوسWikimedia Commons

گاوس در جوانی سراغ جدول‌های اعداد اول رفت و به‌جای آنکه جای تک‌تکشان را پیش‌بینی کند، تعدادشان را تا یک عدد معین شمرد. نتیجه‌ی جست‌وجوی او این بود که تعداد اعداد اول کوچک‌تر از x، که امروز با نماد π(x) نشان می‌دهیم، به‌طور تقریبی از قاعده‌ی روبرو پیروی می‌کند: π(x) ≈ x ÷ ln(x)

در نظر بگیرید که اینجا π فقط نام تابع شمارش را نشان می‌دهد و با عدد پیِ دایره فرق دارد. نیازی هم نیست برای همراه‌شدن با گاوس لگاریتم طبیعی را حساب کنیم. فقط به این نکته توجه کنید که ln(x) به آرامی رشد می‌کند، بنابراین فرمول نشان می‌دهد سهم اعداد اول با پیش‌رفتن روی خط اعداد آرام‌آرام کاهش می‌یابد.

قاعده گاوس برای x برابر ۱۰۰، حدود ۲۲ عدد اول پیش‌بینی می‌کند؛ درحالی‌که ۲۵ عدد اول واقعی در این فاصله داریم. برای x مساوی هزار پیش‌بینی به حدود ۱۴۵ می‌رسد درحالی‌که ۱۶۸ عدد اول داریم و برای یک میلیون، پیش‌بینی حدود ۷۲٬۴۰۰ را ارائه می‌دهد، درحالی‌که ۷۸٬۴۹۸ عدد اول آنجا داریم.

تقریب بالا در شمارش روزمره چندان دقیق به نظر نمی‌رسد، اما گاوس چیزی درباره دوردستِ خط اعداد دریافته بود؛ هرچه x بزرگ‌تر شود، نسبتِ تخمین به تعداد واقعی به یک نزدیک‌تر می‌شود. ژاک آدامار و شارل دولاواله‌پوسن در سال ۱۸۹۶، مستقل از هم، این نتیجه را ثابت کردند که امروز با نام «قضیه اعداد اول» شناخته می‌شود.

مسئله فقط یافتنِ روند کلی نیست؛ باید بدانیم شمار واقعی چقدر از تخمین تعداد اعداد اول دور می‌شود

اما باید به تفاوت ظریفی هم توجه کنیم. شاید تخمین ما در مقایسه با تعداد کل اعداد، بهتر و بهتر شود، ولی نمی‌توانیم بگوییم چقدر بهتر. مثلاً شاید تخمین در مقیاس میلیارد، درصد کوچکی خطا داشته باشد، ولی همچنان هزاران عدد با واقعیت فاصله بگیرد. همین پرسش درباره‌ی اندازه‌ی خطا بعداً ما را به فرضیه‌ی ریمان می‌رساند.

برای اندازه‌گرفتن دقیق‌تر این فاصله، به تخمین بهتری نیاز داریم که با انتگرال لگاریتمی یا Li(x) به دست می‌آید. البته این نام فنی قرار نیست ما را بترساند! فقط در نظر بگیرید که Li(x) همان آهنگ کمیاب‌شدن اعداد اول را در طول مسیر با دقت بیشتری دنبال می‌کند، به‌جای آنکه از ابتدا تا انتها فقط یک مقدار میانگین در نظر بگیرد.

از اینجا پرسش مقاله شکل دقیق‌تری پیدا می‌کند. تعداد واقعی اعداد اول، یعنی π (x)، چقدر ممکن است از این تخمینِ بهتر، یعنی Li(x)، فاصله بگیرد؟ قضیه اعداد اول از تصویر کلی حرف می‌زند، برای فهم نوسان‌های ریزتر باید به سراغ ریاضی‌دانی برویم که یک قرن پیش از اثبات قضیه، راهی برای دیدن اعداد اول در دل یک جمع پیدا کرده بود.

کپی لینک

اویلر، جمعی که از اعداد اول ساخته شد

Wikimedia Commons

لئونارد اویلر، ریاضی‌دان سوئیسی قرن هجدهم، جمع‌های بی‌پایانی مثل جمع وارون مربع‌های کامل را مطالعه می‌کرد: 1 + 1/2² + 1/3² + 1/4² + 1/5² + 1/6² + 1/7² + 1/8² + ...

در جمع بالا همه‌ی اعداد طبیعی حضور دارند؛ اما اویلر نشان داد که می‌توان همین نتیجه را تنها با استفاده از اعداد اول به دست آورد. مثلا عدد اول ۲ را در نظر بگیرید. ما می‌توانیم عبارتی بسازیم که شامل وارون مربع توان‌های ۲ باشد؛ یعنی ۱، یک‌چهارم، یک‌شانزدهم و همین‌طور ادامه پیدا کند. برای عدد اول ۳ نیز عبارت مشابهی داریم که با ۱، یک‌نهم و یک‌هشتادویکم آغاز می‌شود.

حالا اگر این دو عبارت را در هم ضرب کنیم، اتفاق جالبی می‌افتد. مثلاً یک‌چهارم ضرب‌در یک‌نهم، برابر با یک‌سی‌وششم می‌شود؛ یعنی همان وارون مربع ۶. به همین ترتیب، وارون مربع ۱۲ و بسیاری از اعداد دیگر نیز ظاهر می‌شوند. با واردکردن باقی اعداد اول، سرانجام جمله مربوط به هر عدد طبیعی ساخته می‌شود.

اویلر نشان داد جمعی از همه‌ی اعداد را می‌توان با حاصل‌ضربی از اعداد اول ساخت

قبلا گفتیم هر عدد طبیعی بزرگ‌تر از یک را می‌توان به شکلی یکتا به حاصل‌ضرب اعداد اول تجزیه کرد. بنابراین، حاصل‌ضربی که فقط از اعداد اول ساخته شده، دقیقاً همان جمعی را می‌سازد که تمام اعداد طبیعی در آن حضور دارند. تجزیه یکتای عددها اجازه نمی‌دهد چیزی جا بماند یا دوبار ساخته شود.

اویلر رابطه‌ای میان دو جهان ظاهراً متفاوت پیدا کرده بود. در یک سو، جمعی بر پایه تمام اعداد طبیعی؛ در سوی دیگر، حاصل‌ضربی بر پایه اعداد اول. همان اعدادی که جای تک‌تکشان روی خط پراکنده به نظر می‌رسید، در ساختار یک تابع ریاضی خودشان را نشان می‌دادند. حدود یک قرن بعد، برنهارد ریمان از همین پل عبور کرد، اما ابزارش را به جایی برد که روی خط معمولی اعداد جا نمی‌شد.

کپی لینک

صفحه‌ای که ریمان به آن نیاز داشت

ما برای نشان‌دادن یک عدد روی خط اعداد معمولی، فقط یک جایگاه لازم داریم. اما عدد مختلط را می‌توان نقطه‌ای روی صفحه دید، موقعیت افقی‌اش «بخش حقیقی» و موقعیت عمودی‌اش «بخش موهومی» را نشان می‌دهد. پس وقتی می‌گوییم بخش حقیقی نقطه‌ای یک‌دوم است، هنوز از ارتفاعش چیزی نگفته‌ایم. بی‌نهایت نقطه می‌توانند یکی بالاتر از دیگری، روی همان خط عمودی قرار بگیرند.

نیازی نیست خودتان را با مشخصات جبری اعداد مختلط سردرگم کنید. فقط همین نکته را در ذهنتان بسپارید که ما می‌توانیم توابعی تعریف کنیم که به‌جای عدد روی خط، نقطه‌ی روی صفحه را می‌گیرند و نقطه‌ی دیگری روی صفحه تحویل می‌دهند. برای چنین توابعی می‌شود پرسید کجاها صفر می‌شوند؟ به این نقطه‌ها ریشه یا صفر تابع می‌گویند.

برنارد ریمانWikimedia Commons

ریمان در سال ۱۸۵۹ مقاله‌ای درباره تعداد اعداد اول نوشت که دست‌نوشته‌اش تنها شش صفحه داشت. او از جمعی شبیه جمع اویلر شروع کرد، تابعی که زتا نام دارد و صورت اولیه‌اش را در فرم جمعی بی‌پایان می‌بینید.

... + ζ(s) = 1 + 1/2ˢ + 1/3ˢ + 1/4ˢ

حرف s جای عددی می‌نشیند که خودمان انتخاب می‌کنیم. اگر به‌جای آن ۲ بگذاریم، کسرها خیلی سریع کوچک می‌شوند و جمع، هرقدر هم ادامه پیدا کند، به یک مقدار مشخص نزدیک می‌شود. اما اگر s را ۱ بگیریم، جمعِ ۱ + ۱/۲ + ۱/۳ + ۱/۴ + ... به دست می‌آید. کسرهای این جمع هم کوچک می‌شوند، ولی نه آن‌قدر سریع که مجموعشان جایی متوقف شود.

تا اینجا s را یک عدد معمولی در نظر گرفتیم. ریمان قدم دیگری برداشت و اجازه داد s عددی مختلط باشد. طبق تعریفی که کردیم، حالا می‌توانیم از خود بپرسیم جمعِ زتا در کدام نقطه‌های این صفحه به مقدار مشخصی می‌رسد. پاسخ به‌ جای افقیِ نقطه بستگی دارد.

برای دیدنِ صفرهای مورد نظر ریمان، باید از خط اعداد به صفحه اعداد مختلط برویم

جمع فقط در نقطه‌هایی جواب می‌دهد که بخش حقیقی‌شان بزرگ‌تر از ۱ باشد؛ یعنی در سمت راستِ خط عمودیِ ۱ قرار بگیرند. روی خط و سمت چپش، دیگر نمی‌توان مقدار زتا را با جمع‌زدن جمله‌های بالا به دست آورد. بااین‌حال، داستان زتا پشت این مرز تمام نمی‌شود

روشی ریاضی به نام «ادامه‌ی تحلیلی» اجازه می‌دهد مقدار همان تابع را در تقریباً سراسر صفحه تعیین کنیم، حتی جاهایی که فرمولِ جمع دیگر جواب نمی‌دهد. تصور کنید بخشی از یک نقشه را پیدا کرده‌اید، اما قواعد ترسیمش آن‌قدر سخت‌گیرانه‌اند که فقط یک راه برای کامل‌کردنش وجود دارد. جایی برای حدس‌زدن نیست؛ اگر ادامه‌ای وجود داشته باشد، یکتاست.

ریمان نشان داد تابع زتا را می‌شود به یک روش یکتا به کل صفحه‌ی مختلط گسترش داد، به‌جز یک نقطه، یعنی s = ۱ که استثنا محسوب می‌شود. در واقع آنچه آن‌سوی مرز داریم ادامه‌ی همان تابع زتای ریمانی است، هرچند فرمول جمعِ اولیه دیگر راه محاسبه‌اش نیست. به‌این‌ترتیب ریمان می‌توانست رفتار زتا را در بخش‌های دیگری از صفحه هم بررسی کند.

جمعِ آشنای زتا روی خط یک و سمت چپ آن کار نمی‌کند؛ خود تابع را باید فراتر از جمع دنبال کرد

ریمان همچنین کشف کرد تابع زتا تقارنی زیبا دارد که به آن معادله‌ی تابعی می‌گویند و رفتار تابع در یک طرف یک خط مشخص را به رفتارش در طرف دیگر پیوند می‌دهد.

یکی از چیزهایی که ریمان به دنبالش گشت، نقطه‌هایی بود که مقدار زتا در آن‌ها صفر می‌شود. این نقطه‌ها را «صفرهای زتا» می‌نامند و اهمیتشان از پیوند زتا با اعداد اول می‌آید. یادتان هست اویلر نشان داده بود همین جمعِ ظاهراً ساخته‌شده از همه‌ی اعداد، رابطه‌ای مستقیم با اعداد اول دارد؟ ریمان بعدتر نشان داد جای صفرهای زتا با اختلاف میان شمار واقعی اعداد اول و تخمین ما از تعداد آن‌ها ارتباط دارد.

کپی لینک

خطی در میانه نوار

بعضی صفرهای زتا از پیش شناخته شده‌اند، مثل منفی ۲، منفی ۴، منفی ۶ و همین‌طور ادامه. به آن‌ها «صفرهای بدیهی» می‌گویند؛ چون این نقطه‌ها کاملاً قابل پیش‌بینی‌اند و راز اعداد اول در آن‌ها نیست.

صفرهای دیگری هم وجود دارند که بخش حقیقی‌شان میان صفر و یک قرار می‌گیرد. این محدوده روی صفحه، «نوار بحرانی» نامیده می‌شود. نخستین صفرِ این دسته در ارتفاعی حدود ۱۴٫۱۳ و درست بالای جایگاه افقیِ یک‌دوم قرار دارد.

حالا می‌توانیم جمله‌ی ریمان را بدون پنهان‌شدن پشت نام‌ها بخوانیم: «همه صفرهای نابدیهی تابع زتا بخش حقیقیِ یک‌دوم دارند.» یعنی از بی‌نهایت جایی که صفرها می‌توانستند در نوار بحرانی پخش شوند، همگی دقیقاً روی خط وسط نوار ایستاده‌اند. نه کمی چپ، نه کمی راست.

به بیان ساده نواری باریک و بی‌پایان را تصور کنید که بی‌نهایت نقطه رویش وجود دارد. ریمان حدس زد همه‌ی نقطه‌ها دقیقا روی خط وسط نوارند، مثل مهره‌هایی که به یک نخ کشیده شده‌اند. برای رد فرضیه باید بتوانیم تنها یک صفر بیرون خط پیدا کنیم، ولی برای اثباتش باید نشان دهیم هیچ صفر نابدیهی‌ای در پهنه بی‌انتهای نوار از آن خط دور نمی‌شود.

صفرهای غیربدیهی در نواری میان صفر و یک قرار دارند

چرا خط یک‌دوم؟ چون صفرهای تابع زتا نسبت به این خط تقارن دارند. به این معنا که اگر صفری در سمت چپ خط پیدا شود، حتماً صفر دیگری در سمت راست آن و به همان فاصله از خط وجود دارد؛ درست مانند تصویر یک نقطه در آینه.

اما این تقارن به‌تنهایی به ما نمی‌گوید صفرها کجا قرار گرفته‌اند. فقط نشان می‌دهد که اگر صفری خارج از خط یک‌دوم وجود داشته باشد، در سوی دیگر هم صفر متناظری خواهد داشت. ریمان ادعای بسیار مهم‌تری مطرح کرد. تمام صفرهای غیربدیهی تابع زتا روی خود خط یک‌دوم قرار دارند و هیچ‌کدام در دو سوی آن نیستند.

کپی لینک

خط یک‌دوم چه ربطی به اعداد اول دارد؟

تخمینِ لگاریتمی روند کلی شمار اعداد اول را دنبال می‌کند، اما فاصله‌اش با شمار واقعی ثابت نمی‌ماند.

در نگاه اول نقطه‌هایی روی صفحه مختلط از ۲ و ۳ و ۵ بسیار دورند. پل میانشان همان رابطه‌ای است که ریمان پیدا کرد؛ صفرها در نوسان‌های شمارش اعداد اول سهم دارند. جای افقیِ یک صفر بر بزرگی اثری که می‌تواند در عددهای خیلی بزرگ بگذارد تأثیر می‌گذارد.

همان‌طور که پیش‌تر دیدیم، می‌توانیم با تابع Li(x) تخمین بزنیم که تا یک عدد مشخص، تقریباً چند عدد اول وجود دارد. اما این تخمین کاملاً دقیق نیست. گاهی تعداد واقعی اعداد اول از مقدار پیش‌بینی‌شده بیشتر می‌شود و گاهی کمتر. ریمان نشان داد که صفرهای تابع زتا در شکل‌گیری این نوسان‌ها نقش دارند و حتی جایگاه افقی هر صفر نیز اهمیت دارد.

هرچه یک صفر در صفحه‌ی مختلط بیشتر به سمت راست قرار گرفته باشد، می‌تواند در اعداد بسیار بزرگ، نوسان‌های بزرگ‌تری ایجاد کند. بنابراین، اگر حتی یک صفر در سمت راست خط یک‌دوم وجود داشته باشد، ممکن است اختلاف میان تعداد واقعی اعداد اول و تخمین ما از محدوده‌ای که انتظار داریم فراتر برود. اما اگر تمام صفرهای غیربدیهی روی خط یک‌دوم باشند، می‌توانیم برای این اختلاف، حد بسیار دقیق‌تری تعیین کنیم.

بیان ریاضی این محدودیت با عبارتی در اندازه‌ی «جذر x ضرب‌در لگاریتم x» بیان می‌شود. نیازی نیست وارد جزئیات فرمول شویم، فقط باید تفاوت دو نتیجه را بدانیم. قضیه‌ی اعداد اول می‌گوید تخمین کلی اعداد اول در دوردست‌ها نسبتاً دقیق‌تر می‌شود، فرضیه‌ی ریمان می‌گوید خودِ خطای این تخمین تا چه اندازه اجازه‌ی رشد دارد.

صفرهای زتا در توصیف نوسان‌های شمار اعداد اول سهم دارند

هیچ‌کدام جای عدد اول بعدی را به ما نمی‌گویند. پرسش ریمان درباره مهارکردن نوسان‌هاست، حتی وقتی اعداد آن‌قدر بزرگ‌اند که تصورشان هم دشوار می‌شود.

برای تصور نوسان‌ها می‌توانیم به پرتاب سکه فکر کنیم. اگر سکه‌ای سالم را هزاران بار پرتاب کنیم، انتظار داریم تقریباً نیمی از نتایج شیر و نیمی خط باشند؛ اما بعید است تعدادشان دقیقاً برابر شود. همیشه احتمال دارد اختلافی میان آن‌ها وجود داشته باشد و این اختلاف معمولاً در مقیاسی نزدیک به جذر تعداد پرتاب‌ها تغییر می‌کند.

البته اعداد اول پرتاب‌های مستقل سکه نیستند و فرضیه ریمان هم تصادفی‌بودن آن‌ها را ثابت نمی‌کند. شگفتیِ ماجرا را درست همین‌جا می‌بینیم. رشته‌ای که با قوانین دقیق حساب ساخته شده، در شمارش انبوهش نوسانی دارد که ریاضی‌دانان می‌کوشند حد آن را بشناسند.

کپی لینک

ده تریلیون شاهد، بی‌آنکه اثباتی باشد

ریمان نخستین صفرها را با دست بررسی کرده بود. امروز مؤسسه کلی می‌گوید جای ده تریلیون صفر نخست بررسی شده و همه روی خط یک‌دوم بوده‌اند. ریاضی‌دانان همچنین ثابت کرده‌اند بی‌نهایت صفر روی این خط قرار دارند. باوجوداین، هنوز ممکن است جایی پس از همه محاسبه‌های ما، صفر دیگری در نوار بحرانی باشد که از خط وسط فاصله دارد.

گروهی از پژوهشگران به‌جای بررسی تک‌تک صفرها، سراغ سهم آن‌هایی رفته‌اند که می‌توان حضورشان روی خط را اثبات کرد و این سهم در طول دهه‌ها بیشتر شد. اوت ۲۰۲۶ آنتروپیک با کمک کلود کران پایینِ شناخته‌شده را از ۴۱٫۶ به ۶۷٫۲ درصد رساند که پیشرفت قابل‌توجهی محسوب می‌شد، ولی حتی اگر سهمِ ثابت‌شده به ۹۹٫۹ درصد برسد، همان بخش کوچک باقی‌مانده برای پنهان‌کردن یک صفر بیرون خط کفایت می‌کند.

عکاس: Clayton Shonkwiler / wolfram

ریاضیات پیش‌تر هم نشان داده که الگوهای بسیار سرسخت می‌توانند جایی دور بشکنند. برای مدت‌ها، محاسبه‌ها چنین نشان می‌دادند که Li(x) همیشه از تعداد واقعی اعداد اول بیشتر است. جان لیتل‌وود در سال ۱۹۱۴ ثابت کرد اختلاف این دو بی‌نهایت بار جهتش را عوض می‌کند؛ جای نخستین تغییر هنوز دقیقاً معلوم نیست.

دیدن ده تریلیون صفرِ روی خط باعث می‌شود حدس ریمان قوت بگیرد، اما تنها اثبات می‌تواند تکلیف همه صفرهای بعدی را روشن کند.

کپی لینک

چرا اثبات فرضیه ریمان اینقدر سخت بود؟

ریمان رابطه‌ی میان صفرها و اعداد اول را به ریاضی‌دانان نشان داد، اما در طول سال‌ها هیچ‌کس نتوانست از این رابطه نتیجه بگیرد که تک‌تک صفرهای نابدیهی روی خط وسط می‌مانند. بعضی مسیرهای پژوهش از جاهای دوری سر برآورده‌اند.

۰:۰۰ / ۰:۰۰

سال ۱۹۷۲ هیو مونتگمری، ریاضی‌دان پرینستون، الگویی برای فاصله میان صفرها یافته بود و وقتی فرمولش را برای فریمن دایسون، فیزیک‌دان بزرگ توضیح داد، دایسون با حیرت شباهتش را به الگویی در مطالعه ترازهای انرژیِ سامانه‌های کوانتومی دید. گفت‌وگوی آن‌ها راه مطالعه‌ای پربار را باز کرد، ولی شباهتِ الگوها جای اثباتِ محل صفرها را نمی‌گیرد.

حدس دیگری که با نام هیلبرت-پولیا شناخته می‌شود، می‌گوید شاید صفرهای تابع زتا، مقادیر ویژه‌ی یک عملگر فیزیکی مناسب باشند. اگر چنین عملگری با ویژگی‌های لازم پیدا شود، شاید بتوان از خواصش جای صفرها را پیدا کرد. تا امروز عملگرِ موردنیاز پیدا نشده؛ گرچه ریاضی‌دانان سرنخ‌های بسیاری دارند و هنوز راهی را جست‌وجو می‌کنند که از میان آن‌ها به یک استدلال کامل برسد.

کپی لینک

اگر فرضیه ریمان حل شود، چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر آلپوگه، ریاضی‌دان آنتروپیک، فرضیه ریمان را حل کرده باشد، دنیا فردا صبح چه تغییری می‌کند؟ صادقانه بگوییم چیزی در زندگی روزمره‌ی ما فورا عوض نمی‌شود. اما در عمق ریاضیات، منتظر تغییرات بزرگی هستیم.

نظریه‌ی اعداد؛ از «اگر» به «چون»: اثبات فرضیه، پیش از هر چیز، کرانی دقیق برای خطای شمارش اعداد اول فراهم می‌کند. نتایج بسیاری نیز در ریاضیات وجود دارند که فعلاً با عبارت «اگر فرضیه ریمان درست باشد» آغاز می‌شوند؛ با اثبات آن، این شرط کنار می‌رود. اگر در عوض یک صفر بیرون خط پیدا شود، آن نتایجِ شرطی خودبه‌خود غلط نخواهند شد. ریاضی‌دانان باید برای رسیدن به نتیجه‌هایشان، شرطی دیگر یا راهی تازه پیدا کنند.

اثبات فرضیه همچنین تصویر بسیار دقیق‌تری از توزیع اعداد اول به ما می‌دهد؛ مثلاً خطای تخمین تعداد آن‌ها تا چه اندازه می‌تواند بزرگ شود و چه محدودیت‌هایی بر فاصله‌ی میان اعداد اول متوالی و تعدادشان در بازه‌های کوتاه وجود دارد.

رمزنگاری و امنیت؛ یک سوءتفاهم رایج: بسیاری فکر می‌کنند حل فرضیه‌ی ریمان یعنی فروپاشی رمزنگاری و بانک‌ها. این برداشت درست نیست. امنیت سامانه‌هایی مثل RSA بر دشواری تجزیه‌ی اعداد بزرگ به عوامل اول تکیه دارد و فرضیه‌ی ریمان به‌خودی‌خود روشی برای این کار نمی‌دهد.

پس ارتباط کجاست؟ در درک عمیق‌تر. آزمون‌های سریع برای تشخیص اول‌بودن یک عدد که در رمزنگاری برای ساختن کلیدها لازم‌اند، بعضی تضمین‌هایشان را از نسخه‌ی تعمیم‌یافته فرضیه‌ی ریمان می‌گیرند و جالب اینکه آلپوگه از نسخه تعمیم‌یافته می‌گوید.

بااین‌حال، امروز الگوریتم‌هایی داریم که بدون نیاز به فرضیه هم کار می‌کنند. اگر روزی فرضیه ثابت شود، آن تضمین‌ها قطعی می‌شوند و مرز شناخت ما از اعداد اول گسترده‌تر.

علوم کامپیوتر: بعضی الگوریتم‌ها، به‌خصوص در حوزه‌ی نظریه‌ی اعداد محاسباتی، تحلیل زمان اجرایشان به رفتار اعداد اول وابسته است. اثبات فرضیه، سقف‌ها و کران‌های دقیق‌تری برای سرعت آن‌ها فراهم می‌کند.

فیزیک و آشوب کوانتومی: همان پیوند عجیبی که در گفت‌وگوی مونتگمری و دایسون دیدیم، می‌تواند دوطرفه باشد. اگر ریاضی‌دانان آن عملگر مرموز هیلبرت-پولیا را پیدا کنند، شاید به سامانه‌ای با تعبیر کوانتومی برسیم که طیفش دقیقاً با بخش‌های موهومی صفرهای تابع زتا مطابقت دارد؛ صفرهایی که خودشان با توزیع اعداد اول پیوند دارند. این امر می‌تواند درک ما از آشوب کوانتومی و ماتریس‌های تصادفی را عمیق‌تر کند.

دریچه‌ای به ریاضیات تازه: شاید مهم‌ترین نتیجه‌ی اثبات فرضیه ریمان، خودِ روشی باشد که سرانجام ما را به جواب می‌رساند. مسئله‌هایی به این سختی تقریباً هرگز با ابزارهای قدیمی حل نمی‌شوند و وقتی به اثبات می‌رسند، ابزارهایی می‌سازند که بعدها شاخه‌های تازه‌ای را بارور می‌کنند.

چه آلپوگه و چه هر کسی که فرضیه‌ی ریمان را حل کند، شاید بتواند زبان تازه‌ای در ریاضیات بسازد. البته اگر مثل اثبات‌های نامفهوم اخیر هوش مصنوعی؛ صرفا در چند مقاله‌ای که کسی درکش نمی‌کند، محصور نشود!

ریاضی‌دانان نسخه‌هایی مشابه از فرضیه ریمان را در دنیای دیگری، یعنی برای منحنی‌ها روی میدان‌های متناهی، اثبات کرده‌اند. آن ابزارهای هندسی هنوز به مسئله اصلی منتقل نشده‌اند، اما نشان می‌دهند حل چنین پرسشی می‌تواند شیوه فکرکردن به مسائل دیگر را نیز عوض کند. حتی پس از پذیرفته‌شدن یک اثبات، پرسش تازه‌ای باقی خواهد ماند؛ چرا صفرها باید دقیقا آنجا باشند؟

کپی لینک

اگر فرضیه نادرست باشد؛ چه می‌شود؟

همین‌قدر که از احتمال اثبات فرضیه ریمان توسط ریاضی‌دان آنتروپیک هیجان‌زده‌ایم، باید این فرض را هم در نظر بگیریم که اگر فرضیه نادرست باشد؛ اگر یک صفر خارج از خط ½ پیدا شود، یعنی نظم اعداد اول پیچیده‌تر از آن چیزی است که تصور می‌کردیم، و خطای تقریب گاوس گاهی بزرگ‌تر از حد انتظار می‌شود.

شاید خود این کشف هم از منظر دیگری هیجان‌انگیزتر باشد، چون نشان می‌دهد دنیای اعداد رازهایی دارد که هنوز نمی‌شناسیم.

به پاریس ۱۹۰۰ و مردی فکر کنید که پشت تریبون ایستاد. هیلبرت فهرست مسئله‌هایش را به نسلی سپرد که هنوز به دنیا نیامده بود. فرضیه‌ی ریمان به‌قدری مجذوبش کرد که زمانی در نقل‌قولی مشهور گفت: «اگر قرار بود بعد از هزار سال از خواب بیدار شوم، اولین سؤالی که می‌پرسیدم این بود که آیا فرضیه ریمان اثبات شده است؟»

بیش از یک قرن گذشت و فهرست مسئله‌های هیلبرت یکی‌یکی کوتاه‌تر شد. به رشته آشنای ۲، ۳، ۵، ۷، ۱۱... نگاه کنید. روی خط اعداد، هر کدام در جای خود ایستاده‌اند و فاصله میانشان مدام تغییر می‌کند. ریمان برای فهمیدن آهنگِ این تغییرها، چشم از آن خط برداشت و خط دیگری را در میانه صفحه‌ای بی‌انتها پیدا کرد.

هر نسل ریاضی‌دان با تلاش برای حل فرضیه، ابزارهایی ساخت که در جاهایی غیرمنتظره به کار آمد؛ از نظریه‌ی اعداد تا فیزیک هسته‌ای. مهم‌تر از همه حدس ریمان ما را وادار کرد درباره‌ی ماهیت اعداد فکر کنیم.

اعداد اول، آجرهای بنای همه‌ی اعدادند و در جایی دور، روی خطی نامرئی که از وسط صفحه‌ای بی‌انتها می‌گذرد، شاید صفرهایی ایستاده باشند و آهنگ آن‌ها را بنوازند. ما هنوز فقط گوش می‌دهیم و هنوز نمی‌دانیم آهنگ از کجا می‌آید. شما فکر می‌کنید به پایان راه نزدیکیم؟

مقاله رو دوست داشتی؟
نظرت چیه؟

به محتوای این مطلب چه امتیازی میدی؟

نظر شما برامون مهمه و به بهتر شدن کیفیت مطالب کمک می‌کنه.

۱ - بسیار بد۱۰ - بسیار خوب

نظرات

از دیگر اعضاء خانواده قلم