رازگشایی اخترشناسان از «شب پرستاره»؛ کشف صورت فلکی پنهان در شاهکار ون‌گوگ

پژوهشگران می‌گویند صورت فلکی به تصویرکشیده‌شده در تابلوی مشهور «شب پرستاره»، اثر ونسان ون‌گوگ، نقاش مشهور هلندی را شناسایی کرده‌اند؛ کشفی که به گفته آن‌ها، فرضیات تاریخ‌نگاران درباره زمان خلق این اثر هنری را تغییر می‌دهد.

زمان خلق نقاشی شب پرستاره که اکنون در مجموعه دائمی موزه هنر مدرن نیویورک نگهداری می‌شود، ظاهراً به اواسط ژوئن ۱۸۸۹ بازمی‌گردد؛ دورانی که ون‌گوگ در سن‌رمی دو پروانس در فرانسه، اقامت داشت. بااین‌حال، اخترشناسانی که تلاش کرده‌اند با بررسی ستاره‌های نقاشی، زمان و مکان دقیق خلق آن را مشخص کنند، به نتایج متناقضی رسیده‌اند.

پژوهشگران در مطالعه‌ای تازه، بدین نتیجه رسیده‌اند که ستاره‌های نقاشی «شب پرستاره»، به خوشه‌ای ستاره‌ای به نام «هایدز» (قلائص) تعلق دارند. این خوشه که به‌شکل حرف V دیده می‌شود و در صورت فلکی گاو قرار دارد، در آسمان ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ به شکل ترسیم‌شده در نقاشی دیده می‌شد.

الیجاه جونگ‌هیون کیم، پژوهشگر حوزه فضا و نویسنده اول مقاله، می‌گوید: «از نظر من، خوشه ستاره‌ای در نقاشی شب پرستاره همان هایدز در صورت فلکی گاو بود. اما پژوهش‌های پیشین آن را به صورت فلکی حمل نسبت داده بودند. همان لحظه مطمئن شدم که این نقاشی ارزش بررسی دارد.»

پژوهشگران برای شناسایی صورت فلکی در «شب پرستاره» از نرم‌افزاری به نام «پروکروستس» استفاده کردند. این برنامه به جای تمرکز بر ویژگی‌های هنری احتمالی، مانند اندازه یا رنگ ستاره‌ها، به دنبال الگوها در شکل حاصل از موقعیت نسبی گروهی از ستاره‌ها می‌گردد.

روش کار پژوهشگران که «تحلیل شکل» نام دارد، پنج ستاره در نقاشی را با پنج ستاره از خوشه هایدز مطابقت داد. در میان تمام صورت‌های فلکی جایگزینی که بررسی شد، هایدز بیشترین تطابق آماری را داشت. یکی از این گزینه‌ها صورت فلکی حمل بود که پیش‌تر به‌عنوان صورت فلکی واقع در مرکز نقاشی پیشنهاد شده بود.

کیم و همکارانش برای تقویت استدلال خود، نامه‌های ون‌گوگ را نیز بررسی کردند تا نشان دهند که او احتمالاً نقاشی «شب پرستاره» را در چند نوبت کشیده و ستاره‌های آن را در اواخر ژوئیه رصد کرده است. هرچند ون‌گوگ در نامه‌ای به تاریخ ۱۸ ژوئن ۱۸۸۹ از «مطالعه‌ای جدید» درباره آسمان پرستاره نام برده بود، پژوهشگران می‌گویند این عبارت لزوماً به این معنا نیست که او نقاشی را تا آن زمان به پایان رسانده بود.

همچنین با وجود آنکه ون‌گوگ بارها به رصد سیاره زهره که در آن زمان در نزدیکی صورت فلکی «حمل» قرار داشت، اشاره کرده بود، در نامه‌هایش هیچ صحبتی از این صورت فلکی به میان نیامده است. کیم می‌گوید: «ستاره‌های صورت فلکی حمل نسبتاً کم‌نورند و در سپیده‌دم، زمانی که ون‌گوگ اغلب ستاره‌ها را تماشا می‌کرد، به‌سختی می‌توانستند الهام‌بخش یک نقاش باشند.»

یکی دیگر از دلایلی که تاریخ‌گذاری «شب پرستاره» به اواسط ژوئن را رد می‌کند، چرخه ماه است. در آن زمان، ماه در مرحله کوژ کاهنده قرار داشت؛ یعنی بیش از نیمی از قرص آن روشن بود و بخش تاریکش شکلی نامتقارن ایجاد می‌کرد. بااین‌حال در نقاشی، ماه به‌شکل هلال کاهنده دیده می‌شود؛ وضعیتی که با آسمان اواخر ژوئیه مطابقت دارد.

کیم همچنین در ژوئن و ژوئیه ۲۰۱۹ به سن‌رمی دو پروانس سفر کرد تا منظره آسمان را از محل دقیق نقاشی، تا حد امکان مطابق با میدان دید ون‌گوگ، ثبت کند. او می‌گوید مشاهداتش در این محل نیز تطابق نقاشی با خوشه هایدز را تأیید می‌کنند.

جیمز بیتی، پژوهشگر هابل در ناسا، می‌گوید: «در آن دوره، میدان دید ون‌گوگ از پنجره‌اش در آسایشگاه روانی سن‌پل دو موزول بسیار محدود بود. اگر این شناسایی درست باشد، امروز می‌توانیم به آسمان نگاه کنیم و همان ستاره‌هایی را ببینیم که ون‌گوگ دیده بود.»

البته، با وجود بررسی دقیق پژوهشگران، درباره منشأ و زمان خلق اثری به شهرت «شب پرستاره» همواره دیدگاه‌های رقیبی وجود خواهد داشت.

دان اولسون، استاد بازنشسته فیزیک و اخترشناسی دانشگاه ایالتی تگزاس که خود را «کارآگاه آسمانی» در زمینه بررسی آثار هنری مرتبط با نجوم می‌نامد، با نتیجه‌گیری پژوهشگران مخالف است. او می‌گوید: «موقعیت محاسبه‌شده‌ی زهره درخشان، در مقایسه با شکل V خوشه ستاره‌ای هایدز، با نقاشی مطابقت ندارد.»

به گفته‌ی اولسون، برای رد اظهارنظر صریح خود ون‌گوگ در تاریخ ۱۸ ژوئن ۱۸۸۹ که گفته بود: «بالاخره... مطالعه‌ای تازه از آسمان پرستاره دارم»، به شواهد بسیار محکمی نیاز است.

با وجود رازهایی که همچنان باقی مانده‌اند، کیم می‌گوید اکنون بار اثبات به طرف مقابل منتقل شده است؛ یعنی کسانی که باور دارند نقاشی نمی‌توانسته در اواخر ژوئیه خلق شده باشد، باید این ادعا را ثابت کنند. او می‌گوید: «شب پرستاره با اخترشناسی مثل من سخن گفت. من هم به صدایش گوش دادم.»

مطالعه ۲۲ اکتبر در مجله Scientific Reports منتشر شد.