چنین روزی در فضا؛ ۳۴ سال پیش نخستین جرم کمربند کويپر بعد از پلوتو کشف شد

در ۳۰ اوت ۱۹۹۲، اخترشناسان برای نخستین‌بار جرمی را شناسایی کردند که در مداری فراتر از پلوتو به دور خورشید می‌چرخید. این جرم، نخستین جرم کمربند کویپر محسوب می‌شد که تاکنون شناسایی شده بود.

پیش از آن، پلوتو دورترین جرم سیاره‌ای منظومه شمسی شناخته می‌شد. هیچ‌کس تا آن زمان جرمی را که در فاصله‌ای دورتر به دور خورشید بچرخد ندیده بود؛ زیرا اجرام موسوم به فرانپتونی آن‌قدر کم‌نور هستند که فناوری‌های آن زمان توانایی شناسایی‌شان را نداشتند.

اخترشناسان با استفاده از فناوری‌های جدید تصویربرداری دیجیتال، توانستند دنیایی کوچک و تازه را شناسایی کنند که در فاصله‌ی حدود ۶٫۴ میلیارد کیلومتری زمین و در محدوده‌ی فراتر از نپتون به دور خورشید می‌چرخید.

جرم تازه‌کشف شده که به‌طور موقت ۱۹۹۲ کیوبی‌وان (1992 QB1) نام گرفت، حدود ۱۶۰ کیلومتر قطر داشت و هزاران برابر کم‌نورتر از پلوتو بود. امروزه اخترشناسان در این ناحیه که اکنون کمربند کویپر نامیده می‌شود، بیش از دوهزار جرم درحال چرخش به دور خورشید را کشف کرده‌اند.

پیش از کشف کیوبی‌وان، منظومه شمسی مکانی بسیار کوچک‌تر به نظر می‌رسید. ما آن زمان ۹ سیاره، از عطارد تا پلوتو را می‌شناختیم و تصور می‌کردیم که فراتر از سیاره نهم، دیگر منظومه شمسی به پایان می‌رسد. اما کشف کیوبی‌وان که اکنون با نام رسمی «آلبیون ۱۵۷۶۰» شناخته می‌شود، نشان داد منظومه شمسی بسیار بزرگ‌تر از چیزی است که هر کسی می‌توانست تصور کند.

کمربند کویپر که نامش را از جرارد کویپر، اخترشناس هلندی گرفته، محدوده‌ای دونات‌شکل است که از مدار نپتون در فاصله‌ی حدود ۴٫۶ میلیارد کیلومتری خورشید آغاز می‌شود. کویپر نخستین‌بار در سال ۱۹۵۱ وجود ناحیه‌ی مرموز در حاشیه منظومه شمسی را مطرح کرده بود.

اگر فاصله زمین تا خورشید، یعنی یک واحد نجومی یا AU را معیار قرار دهیم، کمربند کویپر از حدود ۳۰ واحد نجومی از خورشید آغاز می‌شود و عمدتاً تا حدود ۵۰ واحد نجومی امتداد دارد؛ جایی که با افت ناگهانی تعداد اجرام، به «پرتگاه کویپر» می‌رسد. این ناحیه یکی از بزرگ‌ترین ساختارهای منظومه شمسی محسوب می‌شود.

هرچند کیوبی‌وان نخستین جرم تأییدشده کمربند کویپر پس از مطرح‌شدن نظریه وجود این ناحیه توسط کویپر بود، سیاره کوتوله پلوتو که آن هم فراتر از نپتون قرار دارد، در سال ۱۹۳۰ کشف شده بود.

پلوتو در زمان کشف، سیاره‌ای کامل محسوب می‌شد؛ اما کشف کیوبی‌وان و سپس شناسایی اجرام متعدد در نواحی دوردست منظومه شمسی، این پرسش را مطرح کرد که آیا پلوتو واقعاً باید سیاره به شمار رود یا نه. این بحث پس از کشف اریس در سال ۲۰۰۵ که در ابتدا تصور می‌شد از پلوتو بزرگ‌تر است، شدت گرفت. در نهایت، این کشف و شناسایی اجرام مشابه، همراه با بازتعریف معیارهای سیاره‌بودن، موجب شد که اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی در سال ۲۰۰۶ پلوتو را در دسته‌ی سیاره‌های کوتوله قرار دهد.

امروزه اجرام کمربند کویپر فقط نقاطی نورانی در تصاویر تلسکوپ‌ها نیستند؛ بشر با فضاپیما به سراغ برخی از آن‌ها رفته است. در سال ۲۰۱۵، فضاپیمای نیوهورایزنز ناسا با گذر از کنار پلوتو، نخستین ملاقات نزدیک بشر با یک جرم کمربند کویپر را رقم زد. این فضاپیما سپس در اول ژانویه ۲۰۱۹ از کنار جرمی دیگر از کمربند کویپر به نام آروکوت عبور کرد.