«چشم خدا» از نگاه جیمز وب؛ جزئیات خیره‌کننده سحابی هلیکس در تصویر تازه تلسکوپ ناسا

تلسکوپ فضایی جیمز وب تصویر خیره‌کننده‌ی جدیدی از سحابی هلیکس ثبت کرده است که لحظات پایانی حیات ستاره‌ای خورشیدمانند را نشان می‌دهد و شاید سرنخی از سرنوشت گریزناپذیر منظومه شمسی ما باشد.

سحابی هلیکس که «چشم خدا» یا «چشم سائورون» نیز نام دارد، یکی از نزدیک‌ترین، رنگارنگ‌ترین و مطالعه‌شده‌ترین سحابی‌های سیاره‌ای در فضا محسوب می‌شود. دوربین پیشرفته‌ی جیمز وب، این چشم‌انداز ستاره‌ای معروف و مجاور را در نور فروسرخ نزدیک ثبت کرده و ساختارهایی را به نمایش گذاشته است که پیش‌تر تلسکوپ‌های دیگر صرفاً نشانه‌هایی از آن‌ها را دیده بودند.

سحابی سیاره‌ای نامی گیج‌کننده برای ابری از گاز (عمدتاً هیدروژن و هلیوم) و غبار کیهانی ریز است که توسط ستاره‌ای در حال مرگ و خورشیدمانند، هنگام از دست‌دادن لایه‌های بیرونی‌اش، به فضا پرتاب می‌شود. آن ستاره که کوتوله سفیدی چگال و داغ در مرکز ابر است، گاز اطراف را یونیزه می‌کند و باعث می‌شود با رنگ‌های زنده بدرخشد. در مورد سحابی هلیکس، ساختار آن از منظومه شمسی به شکل مارپیچ به چشم می‌خورد. (این سحابی‌های روشن و اغلب دایره‌ای، زمانی که با تلسکوپ‌های ابتدایی دیده می‌شدند، شبیه سیاره‌ها به نظر می‌رسیدند و به همین دلیل نام سحابی سیاره‌ای را گرفتند.)

در منظره رنگارنگ سحابی هلیکس، فرآیندی حیاتی در حال وقوع است: لایه‌های بیرونی قبلی ستاره که اکنون به فضای میان‌ستاره‌ای گسترش یافته‌اند، کهکشان را با کربن، اکسیژن و نیتروژن، یعنی همان عناصری که حیات روی زمین را شکل داده‌اند، بارور می‌کنند.

جیمز وب با استفاده از دوربین فروسرخ نزدیک خود، سحابی هلیکس را عمیق‌تر از هر زمان دیگری کاوش کرده است. در این نمای نزدیک از بخش کوچکی از سحابی اطراف کوتوله سفید، هزاران ستون شبیه دُم ستاره‌های دنباله‌دار به رنگ‌های نارنجی و طلایی به سمت بالا جریان دارند. این ساختارها که از نظر فنی «گره‌های دنباله‌دار» نامیده می‌شوند، مانند مانع عمل می‌کنند و بادهای پرسرعت ستاره‌ی در حال مرگ را از لایه‌های قدیمی‌تر و خنک‌تر گاز که قبلاً ستاره آزاد کرده، جدا می‌کنند.

یک نیم‌دایره نارنجی جزئی در پایین، جایی که ستون‌ها بیشتر متمرکز هستند، محیط پوسته سحابی را نشان می‌دهد. سیاهی فضا به همراه چند ستاره پس‌زمینه آبی در بالا شناور است.

همان‌طور که در تصاویر تلسکوپ‌های فضایی معمول است، فیلترها دمای سحابی و ترکیبات شیمیایی آن را آشکار کرده‌اند که با فاصله از کوتوله سفید تغییر می‌کند. نزدیک ستاره، درخشش آبی دراثر تابش فرابنفش ایجاد می‌شود که گاز داغ یونیزه‌شده را روشن می‌کند. دورتر از ستاره، دما کاهش می‌یابد و هیدروژن مولکولی به رنگ زرد و غبار سرخ عمیق در فاصله‌ای دورتر نشان داده می‌شود.

این غبار که به‌عنوان بذرهای احتمالی نسل بعدی ستاره‌ها و سیاره‌ها عمل می‌کند، چرخه حیات ماده را نشان می‌دهد و یکی از ویژگی‌هایی است که تصویر را بسیار هیجان‌انگیز می‌کند. تابش و مواد دفع‌شده از ستاره‌ی در حال مرگ، مناطقی را ایجاد می‌کند که مولکول‌های پیچیده‌تر می‌توانند در آن‌ها زنده بمانند و رشد کنند.

تصویر جدید جیمز وب ممکن است زیبا باشد، اما سحابی هلیکس در واقع یک مرکز بازیافت کیهانی است و در نهایت، نگاهی اجمالی به آن چیزی است که خورشید ما درحدود ۵ میلیارد سال آینده تجربه خواهد کرد: زمانی که به غول سرخ تبدیل شود، لایه‌های بیرونی خود را از دست بدهد و کوتوله‌ای سفید به جا بگذارد.