قطعی اینترنت و وضعیت تیره و تار اکوسیستم فناوری ایران
قطعی سراسری اینترنت در ایران از روز چهلم هم گذشت و حتی برقراری آتشبس شبکه جهانی را در دسترس کاربران داخل ایران قرار نداده است. با وجود پیگیری رسانهها و مردم هنوز خبری از اتصال مجدد اینترنت نیست. شرق امروز در گزارشی به همه بحرانهایی اشاره کرده که قطعیهای طولانیمدت و مکرر اینترنت به دنبال دارد.
اما قطعی فعلی اینترنت نه فقط از حیث مدت، بلکه از جهت آسیبهایی که وارد کرده بیسابقه و مضرتر از همیشه بوده است. در بخشی از این گزارش آمده است: «اهمیت استراتژیک و ژئوپلیتیک این دوره از قطعی اینترنت، نهفقط در مهار جریان آزاد اطلاعات، بلکه در آسیب بیسابقه به اقتصاد دیجیتال ایران خلاصه میشود.»
«بقا» تنها هدف استارتاپهاست
این گزارش از مهمترین پیامد قطعی ۴۱ روزه اینترنت به اقتصاد دیجیتال نام برده و آن را ضربهای به استارتاپها میداند که ستون اقتصاد دیجیتال کشود هستند اما در این مدت «از حرکت به سمت رشد و مقیاسپذیری به سمت بحران بقا سوق داده شدهاند.» این اکوسیستم که روزی با انگیزه بالا و چشمانداز گسترده در مسیر پویایی و تغییر بود حالا بهجای آن که فکر توسعه و بهتر شدن باشد، برای بقا و حفظ حیاتش میجنگد.
«وقتی فروشگاههای آنلاین، مشاغل کوچک دیجیتال، خدمات فینتک و کسبوکارهای مبتنی بر شبکههای اجتماعی آنلاین بودن خود را از دست دادند، زیان این بخش از تخمینهای رسمی فراتر رفت؛ برخی ناظران برآورد کردند هر روز خاموشی میتواند بیش از ۳۰ تا ۳۷ میلیون دلار ضرر مستقیم به اقتصاد تحمیل کند و زیان جامع بخشهای وابسته به اینترنت طی چند هفته به صدها میلیون دلار برسد.»
شاید تکرار این اعداد و آمار که در گزارش شرق هم ذکر شده، این خسارتها را تبدیل به «عدد» کرده و معنای پشت این اعداد را به فراموشی سپرده باشد اما ضربه این خسارت مالی بسیار سنگین و برای کل اقتصاد کشور بسیار آسیبزاست.
با این حال، اینترنت همچنان قطع است و در صورت بازگشایی، اگر بار دیگر بحران یا تهدید امنیتی رخ دهد، میدانیم که قطع کردن اینترنت اولین گزینهای است که تصمیمگیرندگانبه سراغ آن میروند. این در حالی است که حتی گزینه مناسبی هم برای پر کردن جای خالی اینترنت نداریم. در این گزارش هم به این موضوع اشاره شده است:
«شبکه ملی اطلاعات که قرار بود پناهگاه اقتصاد دیجیتال ایران در مواجهه با قطعی اینترنت جهانی باشد، نتوانست خلأ اتصال به وب جهانی را پر کند و بسیاری از خدمات آنلاین حتی در داخل کشور بهطور قابل اعتماد در چهار قطعی اینترنت از سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴ در دسترس نبودند.»
تحلیلی از بحرانهای مختلف ناشی از قطع اینترنت
این وضعیت مسیر را برای فروپاشی استارتاپها و اقتصاد دیجیتال کشور هموار کرد. شرق در ادامه گزارش خود از بحرانهای مختلفی یاد میکند که در نتیجه قطعی اینترنت به پیکر اقتصاد دیجیتال کشور و اکوسیستم استارتاپی ایران وارد شده است. یکی از بحرانها مهاجرت استارتاپها و نخبگان حوزه استارتاپی است:
پدیده مهاجرت در اکوسیستم فناوری ایران طی دو سال اخیر دچار دگردیسی بنیادینی شده است. اگر در دهههای گذشته مهاجرت به معنای خروج انفرادی دانشجویان و متخصصان بود، اکنون با پدیدهای مواجه هستیم که کارشناسان آن را «مهاجرت تیمی» یا «هجرت شرکتی» مینامند. این روند به معنای انتقال کامل بدنه فنی، مدیریتی و گاهی برند تجاری یک کسبوکار به خارج از مرزهای ایران است.- شرق
این بخش از گزارش با دادههایی از آمار مهاجرت از ایران در سال ۲۰۲۴ تکمیل میشود: «تعداد متخصصان ایرانی که در سال ۲۰۲۴ به کشورهای دیگر مهاجرت کردهاند، به رقم نگرانکننده ۱۱۰ هزار نفر رسیده است. این آمار شامل فارغالتحصیلان، استادان و نیروهای فنی خبرهای است که ستونفقرات اقتصاد نوآوری را تشکیل میدادند.»
در بخش مهاجرت شرکتها و برندها هم به کسبوکارهایی مثل «الوپیک» اشاره شده که بنیانگذارانش «پس از بازگشت به ایران و تلاش برای توسعه کسبوکار، در سال ۱۴۰۰ مجددا کشور را به مقصد کانادا ترک کردند.» همچنین، اعضای سطوح بالای مدیریتی اکوسیستم ایران که در استارتاپهایی مانند «آواتک» و «ریحون» فعال بودهاند اکنون در کانادا استارتاپهایی نظیر «ترایب» را در کانادا راهاندازی کردهاند.
شرق مینویسد: «این روند نشان میدهد دانش انباشتهشده در اکوسیستم داخلی در حال انتقال به بازارهای جهانی است، بدون آن که ارزش افزوده آن نصیب اقتصاد ملی شود.»
- یک ماه قطعی اینترنت؛ هشدار درباره تعدیل نیرو و فرار سرمایه17 روز قبلمطالعه '3
بحران سرمایهگذاری خطرپذیر
در نتیجه قطعی اینترنت و بیثباتی در اکوسیستم استارتاپی ایران، نه فقط نیروی انسانی که سرمایه را هم از این عرصه فراری داده است: «دادههای رسمی انجمن سرمایهگذاری خطرپذیر ایران در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد اگرچه سرمایه ثبتی اعضا رقم قابل توجهی است، اما مبالغ واقعا سرمایهگذاریشده در پروژههای فناورانه با افت شدیدی روبهرو بوده و از تورم عقب مانده است.»
مراکز نوآوری بسیاری هم در این سالها به دلیل ناتوانی از جذب سرمایه فعالیتشان را متوقف کردند، چون قادر به تامین هزینههای بالای نگهداری تیمهایشان نبودند و مجموعههایی که هنوز زندهاند هم «با ظرفیتی بسیار کمتر از توان واقعی خود فعالیت میکنند.»
بخش دیگری از آسیبهای قطعی اینترنت ضربه جبرانناپذیری است که به زیرساختها و «حتی به زنجیره تامین صنایع سنتی وارد کرده است.» پیامدهای عملیاتی برای استارتاپها مانند «افزایش ریسک سرمایهگذاری»، «آسیب عمیق به بازار کار» و «تعدیل و نابودی مشاغل» و «آسیب به سلامت روان جامعه فناوری» دیگر آسیبهای خاموشی اینترنت است.
سناریوهای آینده
شرق در ادامه گزارش خود دست به پیشبینی آینده اکوسیستم استارتاپی و اقتصاد دیجیتال ایران نیز زده و سه سناریو را مطرح کرده است.
- سناریوی اول: ناترازی سیستمی و رکود تورمی مزمن (سناریوی محتمل)
در سناریوی اول پیشبینی این است که رشد اقتصادی ایران در سال ۲۰۲۶ در حدود ۱.۳ درصد باقی بماند و تورم هم بالای ۳۵ درصد نوسان کند. در این حالت «اقتصاد دیجیتال به یک بازار داخلی کوچک، تحت نظارت شدید و محدود به خدمات پایه (مانند پیامرسانهای بومی و خدمات دولتی) تبدیل میشود.» پیشبینی گزارش این است که در چنین شرایطی مهاجرت نخبگان ادامه پیدا کند و «شکاف تکنولوژیک ایران با همسایگان به نقطه بازگشتناپذیر میرسد.»
- سناریوی دوم: فروپاشی زیرساختی و انزوای کامل (سناریوی بدبینانه)
پیشبینی بدبینانه از شرایط این است که تنشها در ایران ادامه یابد و با تداوم ناترازیهای انرژی دیتاسنترها با اختلال زیرساختی مواجه میشوند و «بخش بزرگی از ۶۵۰ هزار شغلی که در تابستان ۱۴۰۴ در معرض خطر قرار داشتند، از بین میروند. اقتصاد دیجیتال عملا به یک اقتصاد زیرزمینی و مبتنی بر ابزارهای دورزدن محدودیتها تبدیل شده و سرمایهگذاری رسمی در این حوزه به صفر متمایل میشود.»
- سناریوی سوم: بازگشت اعتماد و گذار به سمت بازسازی (سناریوی خوشبینانه)
سومین سناریو دیدگاهی خوشبینانه داشته که فقط در صورت «تغییر رادیکال در سیاستهای زیرساختی و تنشزدایی بینالمللی» محققشدنی است: «در صورت تضمین پایداری اینترنت و امنیت مالکیت خصوصی، بخش بزرگی از ۹ میلیون ایرانی مقیم خارج که دارای سرمایه و تخصص هستند، ممکن است بهعنوان سرمایهگذار یا منتور به اکوسیستم بازگردند. در این حالت، استفاده از هوش مصنوعی برای جبران کمبود نیروی کار ماهر آغاز شده و بهرهوری ناشی از آن میتواند رشد اقتصادی را تا سال ۲۰۳۰ به بالای پنج درصد برساند.»