فراتر از عصر سنگ؛ کشف مجموعه ابزارهای چوبی ۶۰هزار ساله از نئاندرتال‌ها در اسپانیا

کشف مجموعه‌ای از ابزارهای چوبی باستانی در اسپانیا، بخش کمترشناخته‌شده‌ای از زندگی نئاندرتال‌ها را آشکار کرده است. یافته‌های جدید نشان می‌دهند که این خویشاوندان باستانی انسان، از چوب برای ساخت سلاح، ظرف و حتی سامان‌دهی محل زندگی خود استفاده می‌کردند.

نئاندرتال‌ها معمولاً با ابزارهای سنگی شناخته می‌شوند، اما این تصویر احتمالاً تنها بخش کوچکی از توانایی‌های آن‌ها را نشان می‌دهد. پژوهشی تازه نشان می‌دهد که چوب نیز جایگاه مهمی در زندگی روزمره‌ی نئاندرتال‌ها داشته و کاربرد آن بسیار گسترده‌تر از چیزی بوده که باستان‌شناسان تاکنون تصور می‌کردند.

گروهی از پژوهشگران در نخستین بررسی جامع بقایای چوبی محوطه‌ی باستانی آبریک رومانی، نزدیک بارسلون اسپانیا، ۵۹۷ بقایا و اثر به‌جامانده از اشیای چوبی متعلق به حدود ۶۲ هزار تا ۴۲ هزار سال پیش را مطالعه کردند.

پژوهشگران در میان این آثار، ۱۳ جسم را شناسایی کردند که شکل آن‌ها به نیزه، ابزارهای نوک‌تیز، ظرف‌های ساخته‌شده از پوست درخت، اجزای سازه‌ای و حتی یک گرز چوبی شباهت داشت.

بیشتر دانسته‌های ما درباره‌ی فناوری نئاندرتال‌ها از ابزارهای سنگی به دست آمده است. دلیل این موضوع لزوماً استفاده‌ی بیشتر آن‌ها از سنگ نیست؛ بلکه ابزارهای سنگی می‌توانند ده‌ها هزار سال در خاک باقی بمانند، درحالی‌که چوب معمولاً به‌مرور تجزیه می‌شود.

جوزپ وایوردو، باستان‌شناس مؤسسه‌ی دیرینه‌بوم‌شناسی انسانی و تکامل اجتماعی کاتالونیا و از نویسندگان پژوهش، توضیح می‌دهد که چوب ماده‌ای بسیار کاربردی بوده و شکل‌دادن به آن آسان‌تر از سنگ است. به‌گفته‌ی او، نئاندرتال‌ها می‌توانستند از چوب برای ساخت سلاح، ابزار، ظرف و احتمالاً وسایل دیگری استفاده کنند که امروزه هیچ اثری از آن‌ها باقی نمانده است.

پالمیرا سالادیه، نویسنده‌ی اصلی پژوهش، می‌گوید باستان‌شناسان پیش‌تر نیز برخی از این آثار را به‌صورت جداگانه بررسی کرده بودند، اما تاکنون مطالعه‌ای جامع روی تمام مجموعه انجام نشده بود.

بررسی بقایای چوبی کار ساده‌ای نیست. در گذشته، پژوهشگران برای مطالعه‌ی آثار مجبور بودند قالب‌های فیزیکی تهیه کنند و از روش‌های پیچیده‌ی مرمت و حفاظت کمک بگیرند. اکنون فناوری‌های ثبت و بازسازی سه‌بعدی امکان بررسی سریع‌تر و دقیق‌تر این آثار را فراهم کرده‌اند.

یکی از جالب‌ترین یافته‌های پژوهش، جسمی چوبی شبیه گرز است که دسته‌ای باریک و سری بزرگ‌تر با سطحی ناهموار دارد. باستان‌شناسان براساس شکل آن احتمال می‌دهند که این وسیله نوعی گرز بوده باشد، هرچند کاربرد دقیقش هنوز مشخص نیست.

در کنار جسم گرزشکل، آثار دیگری نیز شناسایی شده‌اند که احتمالاً به نیزه‌ها، ابزارهای نوک‌تیز، ظرف‌های ساخته‌شده از پوست درخت و وسایل مورد استفاده برای سامان‌دهی محل زندگی تعلق داشته‌اند. تنوع این آثار نشان می‌دهد که استفاده از چوب به ساخت ابزارهای شکار محدود نبوده و احتمالاً در فعالیت‌های روزمره‌ی نئاندرتال‌ها نیز نقش داشته است.

جما چاکون، از نویسندگان پژوهش، می‌گوید آنچه آبریک رومانی را متمایز می‌کند، کشف مکرر آثار چوبی در لایه‌های مختلف باستان‌شناسی و در دوره‌هایی به طول هزاران سال است. به‌گفته‌ی او، تکرار استفاده از چوب در دوره‌های مختلف نشان می‌دهد که نجاری برای نئاندرتال‌ها مهارتی اتفاقی یا استثنایی نبوده، بلکه بخشی از فناوری معمول آن‌ها محسوب می‌شده است.

چاکون تأکید می‌کند که نباید توانایی نئاندرتال‌ها در کار با چوب را صرفاً براساس چند نیزه‌ی کشف‌شده قضاوت کرد. سالادیه نیز معتقد است بررسی مجموعه‌ی ابزارها در کنار یکدیگر، تصویری متفاوت از زندگی نئاندرتال‌ها ارائه می‌دهد. به‌گفته‌ی او، چنین یافته‌هایی نشان می‌دهند که چوب در بخش‌های گوناگون زندگی این انسان‌های باستانی حضور داشته است.

کاوش‌ها در آبریک رومانی همچنان ادامه دارد و پژوهشگران با بررسی لایه‌های جدید، آثار بیشتری از اشیای چوبی پیدا می‌کنند. آن‌ها امیدوارند در آینده مشخص کنند که ساخت و نگهداری این ابزارها چقدر زمان می‌برده و هرکدام چه نقشی در فعالیت‌های نئاندرتال‌ها داشته‌اند.

وایوردو در توضیح اهمیت پژوهش می‌گوید: «شاید ساده‌ترین پیام این باشد که دوران پارینه‌سنگی، دنیایی نبود که همه‌چیز در آن از سنگ ساخته شده باشد.» به‌گفته‌ی او، ما معمولاً زندگی انسان‌های پیشاتاریخ را براساس اشیایی بازسازی می‌کنیم که از آن دوران باقی مانده‌اند؛ اما سنگ دوام می‌آورد و چوب اغلب از بین می‌رود. به همین دلیل، بخش بزرگی از زندگی مادی نئاندرتال‌ها همچنان برای ما ناشناخته است.

پژوهش در ژورنال Science Advances منتشر شده است.