نوجوان ۱۶ ساله لهستانی خاطرات شخصی خود را بهتر از ۹۹٫۹ درصد مردم به یاد می‌آورد

بیشتر انسان‌ها خاطرات خود را مانند تصاویری قدیمی تجربه می‌کنند؛ بخش‌هایی واضح باقی می‌مانند و جزئیات دیگر با گذر زمان محو می‌شوند. حتی اتفاق‌هایی که زمانی اهمیت زیادی داشته‌اند، ممکن است پس از سال‌ها به خاطراتی ناقص تبدیل شوند؛ چهره‌ها، مکان‌ها یا جزئیات کوچک تغییر کنند و بخشی از ماجرا از بین برود.

اما گروه بسیار کوچکی از انسان‌ها تجربه متفاوتی دارند. افراد دارای «حافظه زندگی‌نامه‌ای بسیار برتر» (HSAM) می‌توانند رویدادهای زندگی شخصی خود را با دقتی غیرمعمول و جزئیاتی که برای بیشتر مردم دست‌نیافتنی است، به یاد بیاورند.

اکنون پژوهشگران یکی از کم‌شمارترین افراد دارای این توانایی را بررسی کرده‌اند: نوجوانی ۱۶ ساله که برای حفظ هویتش با نام مستعار KCL معرفی شده است. نتایج آزمایش‌ها نشان می‌دهد توانایی او در به‌یادآوردن خاطرات شخصی، از ۹۹٫۹ درصد جمعیت عمومی بهتر است.

به گزارش ساینس‌آلرت، در فوریه ۲۰۲۵، KCL با کریستیان بارژیکوفسکی، پژوهشگر حوزه علوم شناختی، تماس گرفت. بارژیکوفسکی پیش‌تر روی موضوع «حافظه‌های زندگی‌نامه‌ای غیرارادی» مطالعه کرده بود؛ یعنی خاطراتی که بدون تلاش آگاهانه و در اثر محرک‌هایی مانند بو، صدا یا تصویر ناگهان ظاهر می‌شوند.

پژوهشگران در گزارش خود نوشته‌اند که این نوجوان احساس داشتن یک تجربه آگاهانه و پیوسته از زندگی شخصی خود را حدود سه‌سالگی تجربه کرده است. از آن زمان، بیشتر خاطرات او با جزئیات زیاد و بدون نیاز به تلاش خاص قابل دسترسی بوده‌اند.

به گفته KCL، خاطرات او اغلب با نشانه‌های کوچکی فعال می‌شوند؛ مثلاً یک بو، یک آهنگ یا حتی جمله‌ای خاص می‌تواند مجموعه‌ای از جزئیات مربوط به یک اتفاق گذشته را در ذهنش زنده کند. او ادعا کرده است که از حدود اوت ۲۰۲۲ می‌تواند اتفاق‌های دقیق مربوط به نزدیک به نیمی از روزهایی را که پشت سر گذاشته، به یاد بیاورد.

تیم پژوهشی مجموعه‌ای از آزمون‌های استاندارد حافظه را با KCL انجام داد. این آزمایش‌ها به‌صورت آنلاین انجام شدند، زیرا محل زندگی نوجوان از پژوهشگران فاصله زیادی داشت.

نتایج نشان داد KCL واقعاً ویژگی‌های بیش‌یادآوری را دارد و عملکرد او در یادآوری خاطرات زندگی شخصی در سطحی قرار دارد که از نظر آماری بالاتر از ۹۹٫۹ درصد افراد جامعه است. بااین‌حال، این توانایی به معنای داشتن حافظه‌ای فوق‌العاده در همه زمینه‌ها نیست. آزمایش‌ها نشان دادند توانایی‌های دیگری مانند تمرکز، حافظه کاری و مهارت‌های تصمیم‌گیری او در محدوده معمول قرار دارند.

یافته‌ها با نتایج مطالعات قبلی درباره افراد دارای HSAM همخوانی دارد. این افراد معمولاً در حفظ اعداد، یادگیری اطلاعات جدید یا انجام وظایف شناختی روزمره برتری چشمگیری نسبت به دیگران ندارند. به گفته پژوهشگران، تفاوت اصلی آن‌ها در «نوع دسترسی به خاطرات شخصی» است، نه در قدرت کلی حافظه.

یکی از بخش‌های جالب پژوهش جدید، تمرکز روی خاطرات غیرارادی KCL بود. بیشتر مطالعات گذشته درباره بیش‌یادآوری، توانایی افراد در یادآوری عمدی خاطرات را بررسی کرده بودند؛ یعنی زمانی که فرد تلاش می‌کند اتفاقی را به یاد بیاورد. اما در این پژوهش، محققان بررسی کردند که خاطرات چگونه بدون درخواست آگاهانه ظاهر می‌شوند.

آن‌ها از نوجوان تحت مطالعه خواستند وظیفه ساده رایانه‌ای را انجام دهد و الگوهایی را روی صفحه دنبال کند. در فاصله‌های زمانی مشخص، از او پرسیده شد که در آن لحظه چه افکاری از ذهنش عبور کرده است. نتیجه نشان داد تعداد خاطرات زندگی‌نامه‌ای ناخواسته‌ای که در ذهن او ظاهر می‌شد، به‌طور قابل‌توجهی بیشتر از افراد عادی بود.

بااین‌حال، تفاوت فقط مربوط به گذشته شخصی او بود. افکار خودبه‌خودی درباره آینده در محدوده طبیعی قرار داشتند و تعداد کلی افکاری نیز که ارتباطی با وظیفه نداشتند، غیرعادی نبود. پژوهشگران می‌گویند افراد دارای HSAM را نباید انسان‌هایی با حافظه‌ای خارق‌العاده در همه زمینه‌ها تصور کرد.

براساس دیدگاه پژوهشگران، بیش‌یادآوری بیشتر به تفاوت در سازوکار بازیابی خاطرات مربوط می‌شود. مغز این افراد احتمالاً نسبت به نشانه‌های مرتبط با گذشته حساس‌تر است و آستانه پایین‌تری برای فعال‌کردن خاطرات زندگی‌نامه‌ای دارد. به بیان ساده‌تر، مسئله این نیست که آن‌ها اطلاعات بیشتری در مغز خود ذخیره کرده‌اند؛ بلکه خاطرات شخصی‌شان راحت‌تر و با جزئیات بیشتری دوباره فعال می‌شوند.

پژوهشگران معتقدند بررسی افرادی مانند KCL می‌تواند به درک بهتر نحوه شکل‌گیری، ذخیره و بازیابی خاطرات انسانی کمک کند.

پژوهش در ژورنال Cortex منتشر شده است.