خاطرات فراموش‌شده ناپدید نمی‌شوند؛ در گوشه‌ای از مغز پنهان و قابل بازیابی هستند

آیا تابه‌حال برایتان پیش آمده که اسم کسی یا اتفاقی را کاملاً فراموش کنید، اما ناگهان با دیدن یک صحنه یا شنیدن یک آهنگ، همه چیز مثل فیلمی که پخش می‌شود، به ذهنتان برگردد؟ این تجربه‌ی آشنا، ریشه‌ی علمی عمیقی دارد.

دانشمندان موسسه‌ی فردریش میشر سوئیس، با مطالعه روی مگس‌های میوه، به این نتیجه رسیده‌اند که مغز ما خاطرات را مانند فایل‌های کامپیوتری که برای همیشه حذف می‌شوند، از بین نمی‌برد. در عوض، آنها را به شکل یک «نسخه‌ی پشتیبان خاموش» در گوشه‌ای از مغز ذخیره می‌کند.

در آزمایشی که روی مگس‌های میوه انجام شد، محققان به این حشرات آموزش دادند که از بوی خاصی فرار کنند، زیرا آن بو با شوک الکتریکی خفیفی همراه بود. مگس‌ها این ارتباط را یاد گرفتند و از آن بو اجتناب کردند. اما پس از حدود ۲۴ ساعت، این رفتار اجتنابی از بین رفت و به نظر می‌رسید مگس‌ها آن خاطره را فراموش کرده‌اند.

محققان با بررسی فعالیت مغز مگس‌ها در این فرآیند، به کشف جالبی دست یافتند. آن‌ها دریافتند که در ابتدا، یک ردپای فعال از خاطره در گروهی از نورون‌ها وجود دارد که مستقیماً رفتار مگس را کنترل می‌کند. اما با گذشت زمان و وقتی به نظر می‌رسد مگس خاطره را فراموش کرده، این ردپای فعال کمرنگ می‌شود.

در همین حال، ردپای دیگری از همان خاطره در گروهی دیگر از نورون‌ها تشکیل می‌شود که به طور معمول در رفتار نقش ندارند. محققان این ردپای دوم را «ردپای خاموش حافظه» نامیده‌اند. این ردپای خاموش، مانند نسخه‌ی پشتیبان است که تا زمانی که شرایط مناسب فراهم نشود، فعال نمی‌شود.

البته، فرآیند بازیابی خاطره، همیشه دقیق نیست. به نوشته ساینس آلرت، در گام بعدی پژوهش، محققان تصمیم گرفتند واکنش مگس‌ها را به بوی جدیدی آزمایش کنند. آنها بویی را انتخاب کردند که مگس‌ها قبلاً هرگز آن را تجربه نکرده بودند و هیچ‌گاه با شوک الکتریکی همراه نشده بود. به عبارت دیگر، این بو برای مگس‌ها کاملاً بی‌خطر و خنثی بود. اما نتیجه‌ی آزمایش بسیار شگفت‌انگیز بود.

وقتی محققان بوی جدید و بی‌خطر را در همان شرایط قبلی (همان محیط، همان نور و همان فضا) به مگس‌ها ارائه دادند، آنها از آن فرار کردند! مغز مگس‌ها به اشتباه، این بوی جدید را نیز با خطر مرتبط کرده بود و خاطره‌ای کاذب در ذهن آنها شکل گرفته بود.

درواقع، مغز ما سیستمی دوگانه دارد: سیستمی برای «بازخوانی صحیح» اطلاعات و سیستم دیگری برای «بازنویسی نادرست» آنها. این کشف می‌تواند پاسخی برای یک پرسش قدیمی باشد: چرا گاهی وقایعی را به یاد می‌آوریم که هرگز رخ نداده‌اند؟ این پدیده به ویژه زمانی رخ می‌دهد که کسی با سوالات جهت‌دار یا پیشنهاددهنده، ذهن ما را تحت تأثیر قرار دهد و ما ناخودآگاه آن پیشنهادات را به عنوان خاطره‌ی واقعی بپذیریم.

البته نباید فراموش کنیم که پژوهش روی مگس‌های میوه انجام شده است و مغز انسان بسیار پیچیده‌تر از مغز یک حشره است. با‌این‌حال، از آنجا که فراموشی و خاطرات کاذب، تجربه‌ای مشترک برای همه‌ی انسان‌هاست، این یافته‌ها می‌توانند نگاه تازه‌ای به نحوه‌ی عملکرد حافظه در مغز خودمان به ما بدهند.

شاید بسیاری از چیزهایی که تصور می‌کنیم برای همیشه از ذهنمان پاک شده‌اند، در واقع در گوشه‌ای از مغز ما همچنان وجود دارند و فقط منتظر یک جرقه، یک بو، یک صدا یا یک تصویر آشنا هستند تا دوباره زنده شوند. می‌توان گفت خاطرات فراموش‌شده، لزوماً نابود نشده‌اند؛ بلکه در حالت خاموش به سر می‌برند و با نشانه‌ای مناسب، می‌توانند به سطح آگاهی بازگردند.

پژوهش در ژورنال Nature Neuroscience منتشر شده است.