عملکرد ذهن انسان در ساعت دو بامداد دقیقاً با ساعت دو بعدازظهر یکسان نیست. در ساعات پس از نیمه‌شب، افکار منفی می‌توانند توجه بیشتری را به خود جلب کنند، نادیده‌گرفتن همان وسوسه‌هایی که در طول روز به‌راحتی از کنارشان می‌گذریم، دشوارتر می‌شود و موانع معمول نیز در برابر رفتارهای تکانشی ضعیف‌تر به نظر می‌آیند.
دانشمندان برای توضیح این وضعیت اصطلاح «ذهن پس از نیمه‌شب» را به کار برده‌اند. این فرضیه که در سال ۲۰۲۲ مطرح شد، می‌گوید مغز در شب علاوه‌بر خواب‌آلودگی، در نحوه پردازش احساسات و تنظیم رفتار نیز تغییر می‌کند. پس از نیمه‌شب، احساسات منفی بیش از احساسات مثبت توجه ما را جلب می‌کنند، ایده‌های خطرناک جذاب‌تر به نظر می‌رسند و سازوکارهایی که معمولاً جلوی برخی رفتارها را می‌گیرند، ممکن است ضعیف شوند.
بدن و ذهن انسان براساس چرخه‌ای تقریباً ۲۴ ساعته فعالیت می‌کنند
به‌گزارش ساینس‌آلرت، پژوهشگران می‌گویند بدن و ذهن انسان بر اساس چرخه‌ای تقریباً ۲۴ ساعته فعالیت می‌کنند که به جز تعیین زمان احساس خستگی، بر احساسات و تمایل ما به انجام برخی رفتارها نیز اثر می‌گذارد. در طول روز، فعالیت مغز و سطح مولکول‌های مختلف بدن با بیداری هماهنگ است؛ اما شب هنگام، الگوی معمول رفتار و فعالیت مغز تغییر می‌کند.
تغییر از دیدگاه تکاملی می‌تواند توضیح داده شود. انسان‌ها در روشنایی روز برای شکار و جمع‌آوری غذا کارآمدتر عمل می‌کردند، در حالی که شب زمان مناسبی برای استراحت بود و خطر شکارشدن نیز بیشتر می‌شد. پژوهشگران معتقدند برای مقابله با این خطر، توجه انسان به محرک‌های منفی در شب افزایش یافته است.
چنین حساسیتی شاید زمانی به انسان کمک می‌کرد تهدیدهای پنهان را سریع‌تر تشخیص دهد، اما در دنیای امروز می‌تواند با تغییر سیستم پاداش و انگیزه، فرد را مستعد رفتارهای پرخطرتر کند. کمبود خواب نیز می‌تواند پیچیدگی وضعیت را افزایش دهد.
الیزابت کلرمن، متخصص مغز و اعصاب در دانشگاه هاروارد، هم‌زمان با انتشار مطالعه در سال ۲۰۲۲ گفت: «میلیون‌ها نفر نیمه‌شب بیدار هستند و شواهد نسبتاً خوبی وجود دارد که نشان می‌دهد مغز آن‌ها در این ساعات به خوبی روز عمل نمی‌کند.» او خواستار انجام پژوهش‌های بیشتر در این زمینه شد، زیرا به گفته‌ی وی، سلامت و ایمنی افراد بیدار و دیگران، در شب تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد.
13 خرداد 05مطالعه '3- 07 مرداد 05مطالعه '3
30 شهریور 04مطالعه '3
پژوهشگران برای توضیح فرضیه‌ی خود دو نمونه را مطرح کرده‌اند:
- در نمونه‌ی نخست، فردی که هروئین مصرف می‌کند، در طول روز می‌تواند در برابر وسوسه‌ی مصرف مقاومت کند، اما شب هنگام تسلیم این میل می‌شود.
- در نمونه‌ی دوم، دانشجویی که از بی‌خوابی رنج می‌برد، با ادامه یافتن شب‌های بی‌خوابی به‌تدریج احساس ناامیدی، تنهایی و درماندگی می‌کند.
هر دو وضعیت در نهایت می‌توانند مرگبار باشند. خودکشی و خودآزاری در شب بسیار شایع‌اند و برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند خطر خودکشی بین نیمه‌شب تا ساعت ۶ صبح، سه برابر بیشتر از سایر ساعات روز است. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۰ نیز بیداری شبانه را عامل خطر خودکشی دانست و احتمال داد این ارتباط از طریق «ناهماهنگی ریتم شبانه‌روزی» ایجاد شود.
مصرف مواد غیرقانونی یا خطرناک نیز در شب افزایش می‌یابد. پژوهشی در سال ۲۰۲۰ در یک مرکز تحت نظارت مصرف مواد مخدر در برزیل، خطر بیش‌مصرفی مواد افیونی در شب را ۴٫۷ برابر بیشتر گزارش کرد. البته کمبود خواب یا تاریکی شب می‌تواند بخشی از این رفتارها را توضیح دهد، اما پژوهشگران احتمال می‌دهند تغییرات عصبی شبانه نیز در این میان نقش داشته باشند.
خطر خودکشی بین نیمه‌شب تا ساعت شش صبح سه برابر بیشتر از سایر ساعات روز است
فرضیه‌ی «ذهن پس از نیمه‌شب» با بیدارشدن کوتاه‌مدت حوالی ساعت سه صبح تفاوت دارد. بیدارشدن کوتاه و دوباره خوابیدن معمولاً مسئله‌ی نگران‌کننده‌ای نیست؛ انسان‌ها در بیشتر دوره‌های تاریخ خواب خود را در دو بازه‌ی جداگانه تقسیم می‌کردند، حتی بسیار پیش از آنکه نور مصنوعی الگوی هشت ساعت خواب پیوسته را رایج کند.
فرضیه‌ی مورد بحث درباره‌ی بیدارماندن کامل برای ساعت‌ها در نیمه‌شب مطرح شده؛ زمانی که به گفته‌ی پژوهشگران، مغز ممکن است آمادگی کمتری برای مدیریت احساسات و رفتار داشته باشد. بااین‌حال، هنوز پرسش‌های مهمی بی‌پاسخ مانده‌اند. نویسندگان می‌گویند تاکنون مطالعه‌ای بررسی نکرده است که کمبود خواب و زمان‌بندی ریتم شبانه‌روزی چگونه بر پردازش پاداش اثر می‌گذارند. بنابراین هنوز مشخص نیست کارکنان شیفتی، از جمله خلبانان و پزشکان، چگونه با الگوهای غیرمعمول خواب خود کنار می‌آیند.
پژوهشگران می‌گویند شناخت ما از چگونگی فعالیت مغز انسان در بازه‌ای حدود شش ساعته از شبانه‌روز، به‌شکلی شگفت‌آور محدود است. چه در خواب باشیم و چه بیدار، کارکرد ذهن پس از نیمه‌شب هنوز تا حد زیادی ناشناخته باقی مانده است.
مطالعه در مجله Frontiers in Network Psychology منتشر شده است.
