خشکسالی شدید شاید به شکل‌گیری نخستین شیوع شهری تب زرد در برزیل درطول دهه‌های گذشته کمک کرده باشد. پژوهشگران می‌گویند باران می‌تواند جمعیت پشه‌های ناقل بیماری را افزایش دهد، اما کمبود بارش نیز ممکن است با تغییر رفتار جانوران، خطر گسترش بیماری را بیشتر کند. شواهد تازه نشان می‌دهد خشکی طولانی‌مدت نیز می‌تواند بخشی از زنجیره گسترش تب زرد باشد.

در سال ۲۰۱۵، پدیده‌ی ال‌نینو خشکسالی غیرعادی و بسیار شدیدی را در بخش مرکزی آمریکای جنوبی ایجاد کرد. به‌گزارش ساینس نیوز، پژوهشگران می‌گویند میمون‌ها و پشه‌هایی که برای یافتن آب در حرکت بودند، شاید ویروس را به مناطق شهری برزیل رسانده باشند. یافته‌های پژوهشی تازه که بر پایه‌ی شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای به دست آمده، نشان می‌دهد پستانداران غیرانسان آلوده که از جنگل‌های خشک به مناطق شهری می‌آمدند و پشه‌هایی که شاید برای مقابله با کم‌آبی بیشتر نیش می‌زدند، می‌توانستند در گسترش تب زرد نقش داشته باشند.

شیوع بررسی‌شده در پژوهش از اواخر سال ۲۰۱۶ آغاز شد و در جریان آن بیش از ۲هزار نفر بیمار شدند و نزدیک به ۷۵۰ نفر جان باختند. شبیه‌سازی‌ها همچنین هشدار می‌دهند که دوره‌های خشک می‌توانند خطر تب زرد را افزایش دهند؛ موضوعی که با توجه به انتظار برای وقوع خشکسالی‌های بیشتر در اثر تغییرات اقلیمی، باید با دقت زیر نظر گرفته شود.

ماجرا البته پیچیده‌تر از یک عامل منفرد بود. تغییر رفتار جانوران در جریان خشکسالی احتمالاً هم‌زمان با عواملی مانند پایین‌بودن نرخ واکسیناسیون و جنگل‌زدایی رخ داده است. جوئل روسر، پزشک بیماری‌های عفونی و همه‌گیرشناس دانشگاه استنفورد، می‌گوید: «خشکسالی را جرقه می‌دانم. صحنه از قبل آماده بود.»

تغییر رفتار جانوران در جریان خشکسالی احتمالاً هم‌زمان با عواملی مانند پایین‌بودن نرخ واکسیناسیون و جنگل‌زدایی رخ داده است

خشکسالی می‌تواند خطر برخی بیماری‌های عفونی، از جمله بیماری‌های ناشی از ویروس‌های منتقل‌شونده با پشه را افزایش دهد. برای نمونه، ویروس وست نیل ممکن است در دوره‌های خشک بیشتر گسترش پیدا کند؛ احتمالاً به این دلیل که کمبود آب، پرندگان و پشه‌های آلوده را در اطراف منابع محدود آب متمرکز می‌کند. در برزیل نیز ال‌نینو شرایط خشکی شدیدی ایجاد کرد که اندکی از یک خشکسالی یک‌بار در قرن هم شدیدتر بود.

برزیل از سال ۱۹۴۲ دیگر شاهد شیوع شهری تب زرد نبوده بود. پشه آئدس ایجپتی، یکی از ناقلان تب زرد، زمانی ویروس را به‌طور گسترده میان انسان‌ها در بخش‌هایی از قاره آمریکا و آفریقا منتقل می‌کرد. کنترل پشه با حشره‌کش‌ها و وجود واکسنی مؤثر، بیماری را در قاره آمریکا عقب راند و اکنون بیشتر موارد گزارش‌شده‌ی تب زرد در آفریقا رخ می‌دهد. با‌این‌حال، چرخه‌ی انتقال تب زرد فقط به آئدس ایجپتی و انسان‌ها محدود نیست و این ویروس چرخه دیگری از عفونت را نیز در جنگل دارد.

در چرخه، پشه‌های سرده همگوگوس و گونه‌های دیگر، ویروس را عمدتا میان میمون‌های هاولر، مارموست‌ها و دیگر پستانداران غیرانسان منتقل می‌کنند. عفونت در میمون‌ها اغلب هشداری زودهنگام به شمار می‌آید، زیرا جانوران بیمار و در حال مرگ نشان می‌دهند که ویروس در حال گسترش است. اگر ویروس به‌وسیله آئدس ایجپتی از میمون آلوده به انسان منتقل شود، ممکن است شیوع شهری در میان مردم شکل بگیرد.

بااین‌حال، مطالعات نشان می‌دهد آئدس ایجپتی ناقل اصلی تب زرد در جریان شیوع اخیر برزیل نبوده است؛ زیرا جمعیت این پشه‌ها پس از شیوع زیکا در منطقه به‌شدت کاهش یافته بود. در عوض، به‌نظر می‌رسد پشه‌های جنگلی سرده همگوگوس عامل اصلی انتقال ویروس در این شیوع بوده‌اند.

بیشتر بخوانید

روسر، کالدول و همکارانشان با استفاده از داده‌های مربوط به مرگ‌ومیر نخستی‌سانان، موارد انسانی تب زرد و اطلاعات مربوط به خشکسالی، شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای را اجرا کردند تا بررسی کنند اگر جانوران جنگلی برای یافتن آب به سمت مناطق شهری حرکت کنند یا پشه‌های جنگلی برای مقابله با کم‌آبی میزبان‌های بیشتری را نیش بزنند، شیوع تب زرد چگونه پیش خواهد رفت. سپس، تیم پژوهشی پیش‌بینی‌های مدل‌ها را با داده‌های واقعی مربوط به انسان‌ها و میمون‌ها در جریان شیوع سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۹ مقایسه کرد.

شبیه‌سازی‌هایی که هم جابه‌جایی جانوران و هم الگوهای نیش‌زدن پشه‌ها را در نظر می‌گرفتند، بیشترین تطابق را با الگوی گسترش ویروس در ایالت میناس ژرایس برزیل، جایی که شیوع از آنجا آغاز شد، نشان دادند. مدل‌های جدید در مقایسه با نمونه‌هایی که هرکدام از این رفتارها را نادیده می‌گرفتند، عملکرد بهتری داشتند.

یافته‌ها نشان می‌دهد کاهش منابع آب احتمالاً موجودات جنگلی را به مناطق شهری نزدیک‌تر کرده و در نتیجه به انتقال تب زرد به این مناطق نقش داشته است. البته افزایش نرخ واکسیناسیون در سراسر منطقه، همراه با کنترل ناقلان بیماری، به مهار شیوع کمک کرد.

سیدی رایان، جغرافی‌دان پزشکی دانشگاه فلوریدا در گینزویل، می‌گوید جالب است که افزایش نیش‌زدن پشه‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند توضیح کاملی برای شیوع باشد. به‌گفته‌ی او، به‌نظر می‌رسد میمون‌های آلوده نیز باید به سمت مناطق شهری حرکت کرده باشند.

رایان می‌گوید درک این رفتارها اهمیت زیادی دارد، زیرا پدیده‌ای که زمانی یک‌بار در قرن رخ می‌داد، حالا چهار بار در قرن رخ داده است. با تداوم دوره‌های خشکی طولانی‌تر، احتمالا سناریوهای بیشتری رخ خواهند داد که در آن چند عامل مرتبط با گسترش بیماری هم‌زمان می‌شوند.

نتایج پژوهش در مجله‌ی ساینس ادونسز منتشر شده است.