کشف سیستم پنهان پاکسازی در چشم؛ راهی جدید برای مهار نابینایی ناشی از پیری

برای بیش از یک قرن، آناتومی چشم انسان به عنوان سیستم بسته و فاقد شبکه‌ی لنفاوی شناخته می‌شد. این باور دیرینه، توضیح بسیاری از پرسش‌های بنیادین درباره‌ی چگونگی دفع مواد زائد و حفظ تعادل مایعات در پشت چشم را با چالش مواجه کرده بود. اما اکنون، کشف مسیر زهکشی جدیدی در پشت شبکیه، این فرضیه‌ی دیرینه را به چالش کشیده است.

در برخی از بیماری‌های جدی چشم مانند آب‌سیاه (گلوکوم) و دژنراسیون ماکولای وابسته به سن، پشت شبکیه چشم، جایی که تصویر نهایی بینایی شکل می‌گیرد، مایعات، پروتئین‌ها و بقایای التهابی (مواد زائد و مولکول‌هایی که در اثر التهاب در بدن تولید می‌شوند) تجمع پیدا می‌کنند.

تاکنون، دانشمندان در توضیح اینکه چشم چگونه مواد زائد را به طور طبیعی دفع می‌کند، با مشکل مواجه بودند. اما کشف مسیر لنفاوی تازه‌کشف‌شده در پشت چشم (POLO) نشان می‌دهد چشم مکانیسم طبیعی و فعالی برای این کار دارد.

دکتر نیرو گوپتا، استاد و رئیس بخش چشم‌پزشکی و علوم بینایی در دانشگاه بریتیش کلمبیا، می‌گوید: «شبکیه یکی از فعال‌ترین بخش‌های بدن از نظر متابولیک است و دائماً مواد زائد تولید می‌کند. این کشف کمک می‌کند تا بفهمیم چشم چگونه این مواد را دفع می‌کند و می‌تواند نحوه‌ی تفکر و درمان طیف وسیعی از بیماری‌های چشمی را متحول کند.»

بیماری‌هایی مانند آب‌سیاه، دژنراسیون ماکولا و سایر اختلالات شبکیه با تجمع مایعات اضافی، مواد زائد متابولیک، استرس بافتی و التهاب همراه هستند. شناسایی مسیر جدید، چارچوبی تازه برای درک این بیماری‌ها ارائه می‌دهد و می‌تواند هدفی برای ابداع درمان‌های جدید باشد. دکتر گوپتا می‌گوید: «اکنون که این مسیر را می‌شناسیم، سوال اصلی این است که چگونه می‌توانیم این سیستم پاکسازی را تقویت تا بیماری را درمان یا حتی از آن پیشگیری کنیم.»

بیش از یک قرن بود که دانشمندان معتقد بودند چشم فاقد سیستم لنفاوی است. در سایر اندام‌ها، رگ‌های لنفاوی نقش کلیدی در کنترل مایعات، دفع مواد زائد و حمایت از سیستم ایمنی دارند. اما از سال ۲۰۰۹، دکتر گوپتا و دکتر ینی یوجل، استاد و مدیر آسیب‌شناسی چشم‌پزشکی در دانشگاه تورنتو، موفق به شناسایی مسیر لنفاوی در جلوی چشم شدند. با‌این‌حال، پشت چشم که محل شبکیه و بسیاری از بیماری‌های جدی است، همچنان یک راز باقی مانده بود.

پژوهشگران برای یافتن مسیر جدید، ترکیبی از تکنیک‌های تصویربرداری مانند ام‌آرآی، فلورسانس فروسرخ و تحلیل میکروسکوپی را روی موش‌ها به‌کار گرفتند. آن‌ها با تزریق مولکول‌های ردیاب فلورسنت به فضای پشت چشم، حرکت آن‌ها را در زمان واقعی دنبال کردند.

نتایج نشان داد رگ‌های لنفاوی کوچکی درون مشیمیه (لایه‌ی نازک بافت زیر شبکیه) وجود دارند که مایع را از پشت چشم به بافت اطراف و غدد لنفاوی مجاور هدایت می‌کنند. این فرآیند فقط چند دقیقه طول کشید و نشان داد که چشم به طور مستقیم به شبکه‌ی لنفاوی بدن متصل است.

دکتر یوجل، متخصص آسیب‌شناسی، می‌گوید: «این کشف نشان می‌دهد که پشت چشم سیستم فعالی برای پاکسازی وجود دارد که می‌تواند نقش بسیار مهمی در دفع مایعات اضافی، پروتئین‌ها و مواد التهابی داشته باشد. این مواد در بیماری‌های چشمی تجمع پیدا می‌کنند و باعث آسیب می‌شوند.»

اگر وجود این مسیر در انسان‌ها نیز تأیید شود، می‌تواند انقلابی در درمان بیماری‌های چشمی ایجاد کند. این کشف، راه را برای طراحی روش‌های نوینی هموار می‌سازد که از جمله‌ی آن‌ها می‌توان به رساندن هدفمند و مؤثرتر داروها به پشت چشم، ابداع درمان‌هایی که به بهبود دفع مایعات و مواد زائد کمک می‌کنند، و درک عمیق‌تر از نقش فشار، التهاب و حرکت مایعات در فرآیند کاهش بینایی اشاره کرد.

به عبارت دیگر، مسیر تازه‌کشف‌شده می‌تواند کلید ورود به نسل جدیدی از درمان‌های چشمی باشد که نه تنها به کنترل بیماری‌ها، بلکه به پیشگیری از آن‌ها نیز کمک می‌کند.

پژوهش در ژورنال Translational Vision Science & Technology منتشر شده است.