کشف قدیمی‌ترین شواهد از همه‌گیری طاعون در سیبری؛ بیشتر قربانیان کودک بودند

پژوهشگران قدیمی‌ترین شواهد شناخته‌شده از شیوع طاعون را در گورستان‌های اواخر عصر سنگ در جنوب‌شرقی سیبری که محل دفن ده‌ها شکارچی‌گردآورنده و کودکانشان است، کشف کرده‌اند. پژوهشی تازه نشان می‌دهد دی‌ان‌ای باستانی به‌دست‌آمده از بقایای این افراد، موج‌هایی ویرانگر از بیماری را روایت می‌کند که حدود ۵۵۰۰ سال پیش آغاز شد؛ یعنی دست‌کم دو قرن پس از آنکه یرسینیا پستیس (Yersinia pestis)، باکتری عامل این بیماری، نخستین‌بار پدیدار شده بود.

به‌گزارش گاردین، پژوهش توضیحی برای یک معمای دیرینه به دست می‌دهد: چرا در یکی از این گورستان‌ها، به‌نام اوست آیدا که در ساحل رود آنگارا در شمال‌غرب دریاچه‌ی بایکال قرار دارد، این‌همه کودک در میان قربانیان دیده می‌شد. بررسی‌ها در این منطقه که در کنار بزرگ‌ترین و عمیق‌ترین دریاچه‌ی جهان قرار دارد، نشان می‌دهد کودکان خردسال به‌طور استثنایی آسیب‌پذیر بوده‌اند و احتمالاً سالمندان، پیش‌تر از حمله‌های قبلی جان سالم به در برده و تا حدودی ایمنی پیدا کرده بودند.

تیم بین‌المللی مطالعه که پژوهشگرانی از کپنهاگ، آلبرتا، کمبریج و لندن را در بر می‌گیرد، پالپ دندان اسکلت‌های کشف‌شده در این گورستان‌ها را بررسی کردند. گورها معمولاً به‌صورت موازی با رودخانه قرار داشتند و بدن‌ها به شکلی چیده شده بودند که سرها رو به پایین‌دست باشد.

آزمایش روی ۴۲ شکارچی‌گردآورنده‌ی دفن‌شده در چهار گورستان کنار رود آنگارا نشان داد که ۱۸ نفر، معادل ۳۹ درصد، دارای دی‌ان‌ای یرسینیا پستیس بودند؛ نسبتی که حتی از برخی گورهای دسته‌جمعی طاعون در قرون وسطی هم بالاتر است. البته با توجه به احتمال بالای منفی کاذب، یعنی مواردی که عفونت به دلیل تخریب‌شدن دی‌ان‌ای شناسایی نمی‌شود، دانشمندان گمان می‌کنند همه‌ی کسانی که در این گورها دفن شده‌اند ممکن است بر اثر طاعون مرده باشند.

پژوهشگران توضیح داده‌اند که دی‌ان‌ای باستانی از دو موج متفاوت شیوع خبر می‌دهد؛ موج نخست حدود ۵۵۰۰ سال پیش آغاز شد و موج دوم ۴۰۰ تا ۶۰۰ سال بعد رخ داد. تحلیل‌های بیشتر نشان داد که یرسینیا پستیس دست‌کم ۵۷۰۰ سال پیش پدید آمده و از تبار خود به نام باکتری یرسینیا پسودوتوبرکلوسیس، جدا شده است؛ عامل بیماری‌زایی که می‌تواند درد شکم، تب، اسهال و استفراغ ایجاد کند.

باکتری یرسینیا پستیس می‌تواند شکل‌های دیگری از بیماری را هم ایجاد کند، از جمله طاعون سپتی‌سمیک که عفونت خونی است و طاعون خیارکی که به تورم غدد لنفاوی، یا بوبوها در زیر بغل، گردن و کشاله ران می‌انجامد. طاعون خیارکی معمولاً از طریق کک‌های آلوده منتقل می‌شود و همه‌گیری‌های ویرانگری مانند مرگ سیاه را رقم زده است که در سده چهاردهم میلادی، نیمی از جمعیت اروپا را کشت.

دانشمندان مدت‌ها این پرسش را مطرح کرده بودند که آیا نخستین شکل‌های طاعون واقعاً مرگبار بوده‌اند یا نه، زیرا سویه‌ها ژن‌های ویرولانس، یعنی ژن‌های مؤثر در توان بیماری‌زایی را که به گسترش طاعون خیارکی از راه کک‌ها و جوندگان کمک می‌کنند، در اختیار نداشتند. اما یرسینیا پستیس یافت‌شده در گورستان‌های دریاچه بایکال حامل یک سوپرانتی‌ژن یا پروتئین سمی بود که می‌تواند واکنش‌های شدید ایمنی را برانگیزد. به‌گفته‌ی پژوهشگران، همین امر خطر مرگبار بودن بیماری برای کودکان را افزایش می‌داده است.

مک‌لود نیز توضیح می‌دهد که یافته‌ها کاملاً منطقی است، زیرا یک شکارچی‌گردآورنده‌ی پیشاتاریخی با گونه‌های وحشی بسیار بیشتری نسبت به کشاورزان اولیه در تماس بوده و گونه‌های وحشی در اصل مخزن‌های بیماری هستند، نه حیوانات اهلی. او همچنین تأکید کرد که در این بررسی، دی‌ان‌ای باستانی از دندان ۴۶ نفر از چهار گورستان استخراج شد و پژوهشگران هم‌زمان بررسی کردند که آیا این افراد با یکدیگر نسبت خانوادگی دارند و آیا نشانه‌ای از دی‌ان‌ای باستانی میکروب‌های شناخته‌شده در آن‌ها وجود دارد یا خیر.

نتیجه شگفت‌انگیز بود: در ۱۸ نفر، مقدار زیادی یرسینیا پستیس شناسایی شد. این موارد به دو موج متمایز بیماری مربوط بودند؛ یکی از حدود ۵٬۵۹۶ تا ۵٬۳۴۱ سال پیش و دیگری که احتمالاً میان ۵٬۱۲۶ تا ۴٬۹۲۶ سال پیش رخ داده است. برخی از گورها بقایای چند فرد آلوده را در خود داشتند که هم‌زمان دفن شده بودند و همین نشان می‌دهد که در یک دوران شیوع جان باخته‌اند. یکی از این گورها به سه دختر جوان خویشاوند نزدیک تعلق داشت و گور دیگر جسد یک دایی‌زاده و عمه را در خود جای داده بود.

در حال حاضر، شناسایی آنتی‌بادی‌های اختصاصی طاعون که بتوانند مشخص کنند کدام افراد از شیوع‌ها جان سالم به در برده‌اند، ممکن نیست. آیدا آندرادس والتوئنا، پژوهشگر متخصص پاتوژن‌های باستانی در مؤسسه انسان‌شناسی تکاملی ماکس پلانک در آلمان نیز به لایوساینس گفت یافته‌ها از این ایده پشتیبانی می‌کند که جوامع پیشاتاریخی از طاعون آسیب دیده‌اند، هرچند برای تأیید اینکه موارد مختلف از یک شیوع واحد بوده‌اند یا از عفونت‌های جداگانه، به توالی‌یابی کامل‌تر دی‌ان‌ای طاعون نیاز است.

اسکه ویلرسلف، ژنتیک‌دان تکاملی در دانشگاه کپنهاگ و از نویسندگان پژوهش، می‌گوید درک چکونگی تکامل بیماری در طول زمان، برای فهم اینکه یرسینیا پستیس در آینده چگونه می‌تواند تغییر کند، ضروری است. او یادآور شد که گونه‌ی امروزی این باکتری عمدتاً در آفریقا همچنان باعث همه‌گیری می‌شود. هرچند اگر بیماری زود تشخیص داده شود، می‌توان آن را با آنتی‌بیوتیک درمان کرد.

در نهایت، پژوهشگران می‌گویند کشف دو موج مرگ‌بار طاعون در میان شکارچی‌گردآوران پیشاتاریخ، باور دیرینه‌ای را که می‌گفت همه‌گیری‌ها فقط در جوامع کشاورزی متأخر رخ داده‌اند، به چالش می‌کشد. در عین حال، تاریخ طاعون نشان می‌دهد این بیماری پیش از مرگ سیاه هم بارها جوامع انسانی را درنوردیده است؛ از جمله در اروپا که این فاجعه‌ی قرن چهاردهمی حدود ۲۵ میلیون نفر را کشت، یعنی ۲۵ تا ۳۳ درصد جمعیت اروپای غربی آن زمان. اکنون، شواهد سیبری نشان می‌دهد که حتی در سکونتگاه‌های کوچک و پراکنده نیز، نزدیکی با حیات وحش می‌توانست به بهای جان خانواده‌ها تمام شود.

مطالعه در نشریه‌‌ی نیچر منتشر شده است.