بازگشت کابوس ابولا به آفریقا؛ سازمان بهداشت جهانی وضعیت اضطراری جهانی اعلام کرد

سازمان جهانی بهداشت اعلام کرد شیوع ویروس ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو و اوگاندا به مرحله‌ای رسیده که نیازمند واکنش هماهنگ جهانی است. این نهاد روز شنبه وضعیت «اضطراری بهداشت عمومی با نگرانی بین‌المللی» را برای این بحران اعلام کرد.

این تصمیم تنها یک روز پس از آن گرفته شد که مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آفریقا، مهم‌ترین نهاد بهداشت عمومی قاره، از شیوع گسترده بیماری در شمال شرق کنگو خبر داد. مقامات بهداشتی می‌گویند موارد ابتلا اکنون از مرزها عبور کرده و در کامپالا، پایتخت اوگاندا نیز شناسایی شده‌اند.

کانون اصلی شیوع در استان ایتوری قرار دارد؛ منطقه‌ای بحران‌زده در شمال‌شرق کنگو که سال‌هاست با درگیری‌های مسلحانه، جابه‌جایی جمعیت و ضعف زیرساخت‌های درمانی روبه‌رو است. براساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، تاکنون ۲۴۶ مورد مشکوک و ۸۰ مرگ مرتبط با بیماری در این منطقه گزارش شده است. بااین‌حال، تنها چند مورد از طریق آزمایش‌های تخصصی به‌طور قطعی به ویروس ابولا مرتبط شناخته شده‌اند.

عامل شیوع فعلی گونه‌ای نادر از ویروس ابولا به نام بوندیبوگیو (Bundibugyo ebolavirus) است که برخلاف نوع مشهورتر «زئیر»، هنوز واکسن یا درمان تأییدشده‌ای ندارد. همین موضوع نگرانی‌ها را درباره دشوارترشدن مهار بیماری افزایش داده است.

ابولا بیماری ویروسی بسیار خطرناکی است که از طریق تماس مستقیم با مایعات بدن فرد آلوده، مانند خون، بزاق، عرق یا ترشحات دیگر منتقل می‌شود. به همین دلیل، اعضای خانواده بیماران، کارکنان درمانی و افرادی که در مراسم خاکسپاری حضور دارند بیش از دیگران در معرض خطر قرار می‌گیرند. علائم بیماری معمولاً شامل تب شدید، ضعف، درد عضلانی، اسهال، استفراغ و در موارد شدید خونریزی داخلی و خارجی است.

سازمان جهانی بهداشت هشدار داده احتمال دارد شمار واقعی مبتلایان بسیار بیشتر از آمار رسمی باشد. این سازمان اعلام کرده هنوز درباره گستره جغرافیایی بیماری و تعداد دقیق افراد آلوده «ابهام‌های قابل‌توجهی» وجود دارد.

کارشناسان سلامت جهانی نیز از اینکه گزارش‌های اولیه شیوع نسبتاً دیر منتشر شدند،‌ ابراز نگرانی کرده‌اند. جنیفر ناتزو، مدیر مرکز همه‌گیری دانشکده بهداشت عمومی دانشگاه براون، گفته است معمولاً افزایش ناگهانی موارد بیماری بسیار زودتر توسط شبکه‌های نظارتی یا رسانه‌ها شناسایی می‌شود.

در روزهای نخست، نگرانی‌هایی درباره رسیدن ویروس به کینشاسا، پایتخت کنگو نیز مطرح شد، اما آزمایش‌های بعدی نشان داد فرد مشکوک به بیماری به گونه بوندیبوگیو مبتلا نبوده است.

مهار ابولا تا حد زیادی به سرعت واکنش نظام درمانی وابسته است. شناسایی سریع بیماران، ردیابی افرادی که با آنان تماس داشته‌اند، قرنطینه و درمان ایمن مبتلایان و همچنین دفن بهداشتی قربانیان از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند زنجیره انتقال ویروس را متوقف کند.

اما اجرای اقدامات پیشگیرانه در استان ایتوری آسان نیست. این منطقه از سال‌ها پیش صحنه فعالیت گروه‌های مسلح مختلف است. دولت کنگو در سال ۲۰۲۱ در این استان وضعیت فوق‌العاده و حکومت نظامی اعلام کرد، اما خشونت‌ها همچنان ادامه یافته‌اند. پژوهشگران حقوق بشر می‌گویند ناامنی و بی‌اعتمادی عمومی باعث شده بسیاری از مردم به مقام‌های دولتی و حتی توصیه‌های بهداشتی اعتماد نکنند.

بحران انسانی، کمبود امکانات درمانی و تعطیلی برخی درمانگاه‌ها روند مهار ابولا را دشوارتر کرده و هم‌زمان، رفت‌وآمد گسترده میان کنگو، اوگاندا و سودان جنوبی خطر گسترش ویروس را افزایش داده است.

ابولا پیش‌تر نیز بارها آفریقا را درگیر کرده است. مرگبارترین همه‌گیری این بیماری در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ در کشورهای گینه، سیرالئون و لیبریا رخ داد و بیش از ۱۱هزار نفر جان خود را از دست دادند. آن بحران نشان داد تأخیر در شناسایی بیماری و واکنش کند می‌تواند پیامدهای فاجعه‌باری داشته باشد.

پس از آن تجربه، سیستم‌های نظارتی و واکنش اضطراری در بسیاری از کشورهای آفریقایی تقویت شدند و همین موضوع به مهار شیوع‌های بعدی کمک کرد. بااین‌حال، کارشناسان می‌گویند نبود واکسن برای گونه بوندیبوگیو و شرایط بی‌ثبات منطقه ایتوری، شیوع کنونی را به بحرانی پیچیده و نگران‌کننده تبدیل کرده است.

سازمان پزشکان بدون مرز نیز اعلام کرده در حال گسترش سریع فعالیت‌های درمانی خود در استان ایتوری است. این سازمان هشدار داده سرعت افزایش موارد ابتلا و گسترش بیماری به چند منطقه مختلف و حتی خارج از مرزهای کنگو، بسیار نگران‌کننده است.

کارشناسان بهداشت عمومی می‌گویند ورود ویروس به شهرهای بزرگی مانند کامپالا یا کینشاسا می‌تواند کنترل بیماری را دشوارتر کند؛ زیرا تراکم بالای جمعیت در مناطق شهری شرایط را برای انتقال سریع‌تر بیماری‌های عفونی فراهم می‌کند.