خانهتکانی در جمجمه؛ مغز زنان در بارداری بهطور گسترده بازسازی میشود
پژوهشهای جدید نشان میدهند مغز زنان در دوران بارداری دچار یکی از بزرگترین تغییرات زیستی در طول زندگی میشود؛ تغییراتی که نهتنها ساختار مغز، بلکه سامانه عروقی و ارتباطات عصبی آن را نیز درگیر میکند. دانشمندان میگویند این دگرگونیها احتمالاً بخشی طبیعی از سازگار شدن مغز با نقش مادری هستند و نباید بهعنوان نشانه ضعف ذهنی در نظر گرفته شوند.
تا چند دهه پیش بسیاری از دانشمندان تصور میکردند مغز انسان پس از بزرگسالی تقریباً ثابت میماند، اما پژوهشهای بعدی نشان داد مغز توانایی زیادی برای بازسازی و سازگاری دارد؛ قابلیتی که انعطافپذیری عصبی نامیده میشود. اکنون پژوهشگران میگویند بارداری نیز یکی از مهمترین دورههای بازآرایی مغز است.
توجه دانشمندان به این موضوع پس از مطالعهای در سال ۲۰۲۴ جلب شد؛ پژوهشی که برای نخستینبار تغییرات مغز یک زن را پیش از بارداری، در طول بارداری و پس از زایمان با اسکنهای امآرآی (MRI) دنبال کرد. نتایج نشان داد هرچه زمان زایمان نزدیکتر میشد، حجم برخی نواحی مغز کاهش پیدا میکرد؛ بهویژه بخشهایی که با احساسات، شناخت اجتماعی و تصمیمگیری مرتبط هستند.
دانشمندان تأکید میکنند این کاهش حجم به معنای آسیب مغزی نیست. در بسیاری موارد، مغز با حذف ارتباطات غیرضروری و تقویت مدارهای مهمتر، خود را برای وظایف جدید آماده میکند. فرایندی مشابه این تغییرات در دوران بلوغ نیز دیده میشود.
امیلی جیکوبز از دانشگاه کالیفرنیا در سانتا باربارا میگوید سلامت مغز زنان برای سالها در پژوهشهای علوم اعصاب نادیده گرفته شده بود. او میگوید از سال ۱۹۹۰ تاکنون تنها حدود نیم درصد از مطالعات تصویربرداری مغزی روی موضوعات مرتبط با سلامت زنان تمرکز داشتهاند.
پژوهشگران اکنون اسکن مغز چندین مادر دیگر را نیز بررسی کردهاند و تقریباً در همه آنها الگوهای مشابهی دیدهاند. نتایج نشان میدهد کاهش حجم ماده خاکستری مغز در دوران بارداری گسترده است. ماده خاکستری بخشی از مغز است که نقش مهمی در حافظه، پردازش اطلاعات و تصمیمگیری دارد. علاوه بر این، تغییراتی در سامانه عروقی مغز و جریان مایع مغزینخاعی نیز مشاهده شده است. این مایع اطراف مغز و نخاع را احاطه میکند و در محافظت و تغذیه مغز نقش دارد.
- راز عمر طولانی انسان احتمالاً در رابطه مادر و فرزند نهفته است2 روز قبلمطالعه '4
- داشتن فرزندان بیشتر از زوال مغز والدین جلوگیری میکند19 خرداد 03مطالعه '3
- آیا بارداری مغز پدران را نیز تغییر میدهد؟30 بهمن 03مطالعه '4
جیکوبز بهنقل از ساینسآلرت توضیح میدهد تقریباً همه نواحی مغز در طول بارداری دچار تغییر میشوند. او توضیح داد همانطور که سیستم قلبیعروقی بدن برای رشد جنین تغییر میکند، رگها و سامانه گردش خون مغز نیز خود را با شرایط جدید سازگار میکنند.
پژوهشگران معتقدند تغییرات مشاهده شده در مغز در طول بارداری تا حد زیادی به دلیل افزایش شدید هورمونهایی مانند استروژن و پروژسترون در دوران بارداری رخ میدهد چرا که این هورمونها میتوانند بر ارتباطات عصبی و عملکرد مغز اثر بگذارند.
نتایج اولیه نشان میدهد از میان حدود ۴۰۰ ناحیه مغزی بررسیشده، ۹۷ درصد در دوران بارداری و پس از زایمان تغییراتی را تجربه میکنند. با این حال، بخشی از این تغییرات پس از تولد نوزاد تا حدی به حالت اولیه بازمیگردد.
پژوهشگران امیدوارند در آینده بتوانند بررسی کنند عواملی مانند شیردهی، درمان ناباروری، دیابت بارداری و پرهاکلامپسی چگونه بر مغز اثر میگذارند. آنها همچنین میخواهند بفهمند آیا میتوان نشانههای اولیه افسردگی پس از زایمان را از طریق تغییرات مغزی شناسایی کرد یا نه.
هدف نهایی این پروژه، ساخت بزرگترین پایگاه داده جهان درباره مغز مادران است؛ اقدامی که میتواند به درک بهتر سلامت مغز زنان و تغییرات عمیق دوران مادری کمک کند. در پروژه جدید، ۲۰ شرکتکننده شامل مادران، پدران و زنان غیرباردار طی ۱۸ ماه بررسی میشوند. این بررسیها شامل اسکنهای مغزی، آزمایش خون و پرسشنامههایی درباره خواب، سلامت و وضعیت روحی است.