زلزله ۶٫۸ ریشتری ژاپن؛ چرا زمینلرزههای کمعمق درون صفحهای بسیار خسارتبار هستند؟
روز سهشنبه، ساعت ۴:۲۷ بعدازظهر به وقت محلی، زمینلرزهای به بزرگی ۶٫۸ در مقیاس ریشتر (براساس اندازهگیری سازمان زمینشناسی آمریکا) شهر کوماموتو در جزیرهی کیوشو در جنوب ژاپن را لرزاند.
براساس گزارش بیبیسی، زلزله باعث فروریختن بخشی از طبقهی دوم یک مرکز خرید و به دام افتادن شماری از مشتریان شد که برخی از آنها پس از تخلیه، به بیمارستان منتقل شدند. هزاران خانه برق خود را از دست دادند و جادهها در سراسر منطقه دچار ترکخوردگی و شکستگی شدند. یک هشدار سونامی کوتاهمدت نیز صادر شد که ظرف یک ساعت لغو گردید.
عملیات جستجو و نجات همچنان ادامه دارد و گزارشها حاکی از آن است که بین ۲۰ تا ۳۰ نفر از کارکنان یک مرکز خرید در منطقهی کاشیما همچنان مفقود هستند و آتشنشانان در حال مهار آتشسوزیهای ناشی از این حادثه هستند.
سازمان زمینشناسی آمریکا، بزرگی زلزله را ۶٫۸ ثبت کرده است، در حالی که آژانس هواشناسی ژاپن آن را ۷٫۱ گزارش داده است. این اختلاف به دلیل استفاده از مقیاسهای مختلف اندازهگیری است.
آژانس هواشناسی ژاپن از «بزرگی محلی» استفاده میکند که شدت لرزش در نزدیکی مرکز زلزله را نشان میدهد، در حالی که سازمان زمینشناسی آمریکا «بزرگی گشتاوری» را اندازهگیری میکند که براساس ابعاد فیزیکی گسل و انرژی کل آزادشده محاسبه میشود و برای زلزلههای بزرگ، تخمین دقیقتری ارائه میدهد. این دو مقیاس، ویژگیهای متفاوتی از فرآیند منبع زلزله را نشان میدهند و هر دو برای درک کامل یک رویداد لرزهای مفید هستند.
- فاجعه در ونزوئلا؛ چرا دو زلزله بسیار قوی پشت سر هم اتفاق افتاد؟06 تیر 05مطالعه '3
- دانشمندان راز زلزلههایی را که مثل ساعت رخ میدهند، فاش کردند04 خرداد 05مطالعه '3
- زلزلههای کوچک تاثیر زیادی بر حرکت گسلهای بزرگ دارند15 خرداد 04مطالعه '3
ژاپن روی یکی از فعالترین مرزهای صفحات تکتونیکی جهان قرار دارد، جایی که صفحهی فیلیپین به زیر صفحهی اوراسیا فرو میرود. این فرآیند که «فرورانش» نامیده میشود، مسئول زلزلههای عظیم و سونامیهای ویرانگری است که به طور دورهای سواحل ژاپن را لرزانده است و دهههاست که به طور گسترده مورد مطالعه قرار گرفته.
با وجود اینکه ژاپن روی یک منطقهی لرزهخیز قرار دارد، زلزلهی سهشنبه دقیقاً روی مرز برخورد صفحات رخ نداد، بلکه در بیش از ۱۰۰ کیلومتری داخل صفحهی اوراسیا اتفاق افتاد. این نوع زلزلهها که «درونصفحهای» نامیده میشوند، کمتر دیده میشوند و دانشمندان اطلاعات زیادی دربارهشان ندارند. به نظر میرسد فشار و استرسی که از برخورد صفحات به داخل صفحه منتقل میشود، میتواند گسلهای قدیمی و خاموش را که سالهاست فعالیتی نداشتهاند، دوباره فعال کند.
جفری پارک، لرزهشناس دانشگاه ییل، توضیح داد که حرکت گسل در این زمینلرزه نشان میدهد که صفحهی زمین به صورت افقی پاره شده است؛ چون بر اثر فرورانش (فرو رفتن صفحه به زیر صفحهی دیگر) با زاویه، دچار پیچش شده بود. سازمان زمینشناسی آمریکا این رویداد را گسلش امتدادلغز سطحی نامیده است؛ یعنی دو طرف شکاف به صورت افقی از کنار هم میلغزند، نه اینکه یکی از آنها به سمت بالا رانده شود. این نوع گسلش، همراه با عمق کم آن (حدود ۱۰ کیلومتر)، بسیار شبیه به زلزلهی مرگبار کوماموتو در سال ۲۰۱۶ است که در همان منطقه رخ داد و تخریب گستردهای به بار آورد.
همین که زلزله در خشکی و دور از دریا رخ داد و عمق کمی هم داشت، باعث شد سونامی مخربی ایجاد نشود. سونامی وقتی رخ میدهد که رویداد بزرگی مثل زلزله یا رانش زمین، آب را به حرکت درآورد و جابجا کند. چون این گسلش کاملاً در خشکی اتفاق افتاد، کف دریا را تکان نداد و امواج عظیم آب به راه نیفتاد. اما این به این معنی نیست که زلزلههای خشکی کاملاً بیخطرند. اگر لرزش باعث ریزش تودهی خاک یا سنگی به دریا شود، میتواند سونامی ایجاد کند. به همین دلیل، حتی زلزلههای درونصفحهای هم باید به دقت پایش شوند.
اگرچه هشدار سونامی صادر شد، وقوع زلزله در خشکی و عمق کم آن، از جابجایی آب و ایجاد امواج مرگبار جلوگیری کرد.
عمق کم زلزله به اندازهی محل وقوع آن در ایجاد خسارت اهمیت داشت. چون کانون زلزله به سطح زمین نزدیک بود، انرژی لرزهای با قدرت بیشتری به ساختمانها رسید. جفری پارک، لرزهشناس دانشگاه ییل، در ایمیلی به لایوساینس نوشت کمعمقی باعث شد خسارتهای ساختاری این زلزله بسیار بیشتر از زلزلهای با قدرت مشابه باشد که در عمق بیشتری از دریا رخ دهد. به عبارت سادهتر، وقتی زلزله در اعماق دریا اتفاق میافتد، انرژی آن در مسیر طولانیتری به سطح میرسد و در این مسیر تضعیف میشود، اما در یک زلزلهی کمعمق، تقریباً تمام انرژی مستقیماً به سطح زمین میرسد و آسیب بیشتری به ساختمانها وارد میکند.
چندین زمینلرزه در این منطقه رخ داده و انتظار میرود در روزهای آینده پسلرزههای متعددی ادامه یابد. ژاپن سالانه حدود ۱۵۰۰ زمینلرزه را تجربه میکند و به همین دلیل، یکی از لرزهخیزترین کشورهای جهان محسوب میشود.
گرچه، سالها سرمایهگذاری در زیرساختهای مقاوم و سیستمهای هشدار اولیه، که درسهای تلخی از فجایعی مانند زلزله و سونامی سال ۲۰۱۱ توهوکو آموخته، باعث شده که تلفات و خسارات این کشور در مقایسه با زلزلههای مشابه در سایر نقاط جهان بسیار کمتر باشد. برای نمونه، به محض اینکه سنسورها لرزهای را تشخیص میدهند، قطارهای پرسرعت به طور خودکار متوقف میشوند و سیستم هشدار به مردم اجازه میدهد تا چند ثانیه قبل از رسیدن امواج لرزهای، پناه بگیرند. این شبکهی گسترده، یکی از ویژگیهای برجستهی آمادگی ژاپن در برابر زلزله محسوب میشود.
