فاجعه در ونزوئلا؛ چرا دو زلزله بسیار قوی پشت سر هم اتفاق افتاد؟

روز چهارشنبه، شمال ونزوئلا شاهد دو زمین‌لرزه پیاپی و بسیار قدرتمند بود که به گفته زمین‌شناسان از نوع «دوقلو» محسوب می‌شد. این دو زمین‌لرزه پشت سرهم که طبق تازه‌ترین اخبار موجب مرگ دست‌کم ۹۲۰ نفر شده‌اند، رویدادهایی کاملاً بی‌سابقه نیستند؛ اما فاصله زمانی بسیار کوتاه، آن‌ها را به یکی از خاص‌ترین زمین‌لرزه‌های یک قرن اخیر در منطقه تبدیل کرده است.

در این حادثه، نخست زمین‌لرزه‌ای با بزرگی ۷٫۲ ریشتر در غرب کاراکاس، پایتخت ونزوئلا رخ داد و ۳۹ ثانیه بعد، زمین‌لرزه‌ای قوی‌تر با بزرگی ۷٫۵ ریشتر همان ناحیه را لرزاند. شدت این دو لرزه و نزدیکی زمانی آن‌ها باعث شد بخش‌هایی از منطقه با خسارات قابل توجهی روبه‌رو شوند. با‌این‌حال، میزان دقیق تخریب هنوز به طور کامل مشخص نشده و احتمال دارد برآوردها در روزهای آینده تغییر کند.

پژوهشگران درحال جمع‌آوری داده‌های لرزه‌ای و زمین‌شناسی هستند تا بتوانند تصویر دقیق‌تری از سازوکار این رویداد ارائه دهند. در همین حال، بررسی نمونه‌های مشابه نشان می‌دهد که چنین زلزله‌های دوقلویی پیش‌تر نیز رخ داده‌اند، هرچند معمولاً با فاصله زمانی طولانی‌تر. برای مثال، در سال ۲۰۲۵ نیز دو زمین‌لرزه نزدیک به هم در جنوب‌غرب همین منطقه باعث خسارات گسترده و زخمی شدن بیش از ۱۱۰ نفر شد.

در توالی لرزه‌ای، معمولاً قوی‌ترین زمین‌لرزه به عنوان زلزله اصلی شناخته می‌شود. در این رویداد، زمین‌لرزه ۷٫۵ به عنوان زلزله اصلی و لرزش ۷٫۲ به عنوان پیش‌لرزه در نظر گرفته می‌شود. به گفته کارشناسان، فاصله زمانی بسیار کوتاه میان این دو رخداد نشان می‌دهد زلزله نخست به احتمال زیاد زمین‌لرزه دوم را تحریک کرده است. امواج قدرتمند ناشی از لرزش اول می‌توانند بخش‌های مجاور و تحت فشار گسل را فعال کنند و باعث شکست دوم شوند.

برخی زمین‌شناسان حتی این دو رویداد را به‌جای دو زلزله جداگانه، فرآیند واحدی می‌دانند که در آن شکست زمین به صورت پیوسته و زنجیره‌ای در حدود ۵۰ ثانیه ادامه یافته است.

گرچه تفاوت عددی میان بزرگی ۷٫۲ و ۷٫۵ ریشتر ممکن است کم به‌نظر برسد، مقیاس انرژی زلزله خطی نیست. در این مورد، زمین‌لرزه دوم تقریباً سه برابر انرژی بیشتری نسبت به اولی آزاد کرد.

به گزارش نیویورک تایمز، چند عامل در شدت تخریب نقش داشته‌اند. نخست اینکه هر دو زلزله در عمق کم رخ دادند؛ بنابراین انرژی لرزه‌ای با قدرت بیشتری به سطح زمین رسید. دوم، منطقه زلزله‌زده روی رسوبات نرم قرار دارد که لرزش زمین را تشدید می‌کنند و می‌توانند باعث رانش زمین و پدیده روان‌گرایی خاک شوند؛ یعنی حالتی که در آن خاک مانند مایع رفتار می‌کند و توان نگهداری سازه‌ها را از دست می‌دهد. همچنین مسیر گسترش گسل به سمت شرق، باعث شد شهر کاراکاس به طور مستقیم تحت تأثیر شدیدترین بخش لرزش قرار بگیرد.

کارشناسان تأکید می‌کنند که نبود سامانه پیشرفته هشدار زلزله و شرایط اقتصادی و زیرساختی دشوار کشور نیز در افزایش خسارات نقش داشته است.

شمال ونزوئلا از نظر زمین‌شناسی منطقه‌ای پیچیده و فعال محسوب می‌شود. در این ناحیه، صفحه کارائیب به آرامی نسبت به صفحه آمریکای جنوبی در حال حرکت است و در برخی نقاط حتی زیر آن فرو می‌رود. این فرایند باعث شکل‌گیری شبکه‌ای از گسل‌های فعال شده است.

در شعاع حدود ۲۵۰ کیلومتری زمین‌لرزه‌ها، درطول یک قرن گذشته دست‌کم هفت زلزله قدرتمند با بزرگی ۶ ریشتر یا بیشتر ثبت شده است. از جمله گسل‌های مهم این منطقه می‌توان به بوکونو، ال گوایابو و مورن اشاره کرد.

براساس بررسی‌های اولیه، زلزله بزرگ‌تر احتمالاً به گسل ال گوایابو و زلزله کوچک‌تر به گسل مورن مرتبط است؛ هرچند هنوز قطعیت علمی در این زمینه وجود ندارد و احتمال درگیری هم‌زمان چند گسل نیز مطرح است.

پس‌لرزه‌ها از هم‌اکنون آغاز شده‌اند و انتظار می‌رود درطول روزهای آینده، زمین‌لرزه‌های کوچک تا متوسط در منطقه ادامه داشته باشد. براساس برآوردهای زمین‌شناسان، احتمال وقوع یک زلزله با بزرگی حدود ۶ در روزهای آینده قابل‌توجه است و احتمال رخداد لرزه‌ای هم‌قدرت با زلزله اصلی نیز هرچند کم، اما صفر نیست.

به طور معمول، پس‌لرزه‌ها در ساعات و روزهای نخست بیشترین شدت و تعداد را دارند و سپس به‌تدریج کاهش می‌یابند. با‌این‌حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که ناپایداری لرزه‌ای منطقه ممکن است برای مدت قابل‌توجهی ادامه پیدا کند.