دو دهه از ممنوعیت گروهی از مواد شیمیایی ضدحریق میگذرد، اما پژوهشی تازه نشان میدهد این ترکیبات هنوز در خاک، رسوبات، هوای داخل ساختمانها و حتی زنجیرههای غذایی اروپا پیدا میشوند.
مواد شیمیایی ضدحریق مورد بحث که با نام PBDE یا «اترهای دیفنیل پلیبرومینه» شناخته میشوند، زمانی بهطور گسترده در وسایل الکترونیکی، خودروها، هواپیماها، مبلمان، پارچهها و مصالح ساختمانی استفاده میشدند تا احتمال آتشگرفتن آنها کاهش پیدا کند.
مشکل از جایی شروع شد که دانشمندان در دههی ۱۹۹۰ متوجه شدند این ترکیبات بهسادگی در محیط از بین نمیروند و میتوانند در طبیعت و بدن انسان تجمع پیدا کنند. برای نمونه، پژوهشی در سوئد نشان داد مقدار PBDE در شیر مادر بین سالهای ۱۹۷۲ تا ۱۹۹۷ بهسرعت افزایش یافته بود. مطالعهای دیگر در آمریکا در سال ۲۰۰۲ نیز سطوح بالایی از این مواد را گزارش کرد.
در پی افزایش نگرانیها، استفاده از بسیاری از انواع PBDE از اوایل دههی ۲۰۰۰ در اروپا، آمریکا و دیگر نقاط جهان محدود یا ممنوع شد.
چرا هنوز ناپدید نشدهاند؟
گروهی از پژوهشگران برای بررسی وضعیت فعلی این مواد، نتایج ۱۸۱ مطالعهی علمی دربارهی آلودگی اترهای دیفنیل پلیبرومینه در اروپا را مرور کردند. نتیجه چندان امیدوارکننده نبود و این مواد تقریباً در همهجا پیدا شدند؛ از دفاتر کاری در اسپانیا گرفته تا برف مناطق کوهستانی دورافتاده در اسلواکی.
ترکیبات ضدحریقی که دو دهه پیش ممنوع شدند، همچنان در خاک، رسوبات و محیطهای داخلی اروپا وجود دارند و از طریق زنجیره غذایی وارد بدن انسان میشوند
البته میزان آلودگی در فضای باز معمولاً کمتر از محیطهای بسته بود. به گزارش ساینسآلرت، بیشترین غلظت در شهرها، کارخانهها، محلهای دفن زباله و دیگر مناطقی دیده شد که فعالیت انسانی و صنعتی بیشتری داشتند.
برخی انواع PBDE در بخشهای مختلف محیط بیشتر دیده میشدند. برای مثال، ترکیب BDE-209 بیشتر در رسوبات و لجن فاضلاب وجود داشت، درحالیکه BDE-47 و BDE-99 در هوا و خاک فراوانتر بودند.
خبر مثبت این است که چند مطالعه نشان دادهاند میزان PBDE در هوا و خاک بهتدریج در حال کاهش است؛ اتفاقی که احتمالاً نتیجهی ممنوعیت استفاده از این مواد است.
- نزدیک به ۱۵ درصد از زمینهای کشاورزی جهان به فلزات سمی آلودهاند31 فروردین 04مطالعه '3
- زندگی نزدیک خشکشویی با افزایش خطر ابتلا به یک بیماری همراه است7 روز قبلمطالعه '3
دلیل اصلی ماندگاری ترکیبات PBDE این است که بسیاری از محصولاتی که سالها پیش با این ترکیبات ساخته شدهاند هنوز در خانهها، ساختمانها و مراکز صنعتی وجود دارند.
مبلمان قدیمی، وسایل الکترونیکی، مواد بازیافتی، محلهای دفن زباله، فاضلاب و حتی زمینهایی که در گذشته کارخانه یا محل آتشسوزی بودهاند، همچنان میتوانند این مواد را وارد محیط کنند.
خالد عباس، نویسندهی اصلی مطالعه و سمشناس محیطزیست در دانشگاه شارجه، میگوید PBDE-ها در چرخهای پیوسته میان محیطهای مختلف حرکت میکنند. برای مثال، این مواد میتوانند از محصولات وارد گردوغبار شوند، از گردوغبار به فاضلاب برسند، از فاضلاب وارد لجن شوند و سپس همراه لجن به خاک منتقل شوند. بخشی از آنها نیز میتوانند از رسوبات وارد زنجیرهی غذایی آبزیان شوند. به همین دلیل، ممنوعیت تولید یک ماده شیمیایی لزوماً به معنای پایان مواجههی انسان با آن نیست.
خطر PBDE برای سلامتی چقدر است؟
تعیین دقیق اثر PBDE-ها بر سلامت انسان آسان نیست. بخشی از اطلاعات موجود از آزمایشهای حیوانی و بخشی دیگر از مطالعات مشاهدهای روی انسانها به دست آمده است. چنین مطالعاتی معمولاً میتوانند ارتباط میان مواجهه با یک ماده و بیماری را نشان دهند، اما بهتنهایی علت مستقیم را ثابت نمیکنند.
بااینحال، برخی پژوهشها میان مواجهه با PBDE و افزایش احتمال ابتلا به سرطانهای کبد، تیروئید و سینه و همچنین مشکلات مرتبط با سلامت باروری ارتباط پیدا کردهاند. همین نگرانیها نیز یکی از دلایلی بود که اتحادیهی اروپا از سال ۲۰۰۴ محدودیتهای جدیتری برای استفاده از انواع مختلف PBDE وضع کرد.
یکی از نگرانیهای مهم پژوهشگران به افزایش بازیافت و استفادهی دوباره از محصولات مربوط میشود.
در نگاه اول، خرید وسایل دستدوم، بازیافت مواد و استفادهی دوباره از ضایعات برای محیطزیست مفید است. اما اگر مواد قدیمی حاوی ترکیبات سمی باشند، ممکن است همان آلودگی دوباره وارد محصولات جدید شود. برای مثال، مبلمان یا وسایل الکترونیکی قدیمی ممکن است حاوی PBDE باشند. اگر مواد آنها بدون بررسی دقیق بازیافت شوند، این ترکیبات میتوانند وارد نسل تازهای از محصولات شوند.
اقتصاد چرخشی بدون پایش ایمنی، میتواند آلایندهها را دوباره وارد چرخه محصولات جدید کند
پژوهشگران هشدار میدهند که حرکت به سمت «اقتصاد چرخشی» باید همراه با کنترل مواد شیمیایی باشد؛ در غیر این صورت، ممکن است آلایندههایی که سالها پیش ممنوع شدهاند، بارها وارد چرخهی تولید و مصرف شوند.
مشکل PBDE فقط به اروپا محدود نیست. در مطالعهای در سال ۲۰۲۴ نیز این مواد در ماهیهای آمریکا شناسایی شدند، با اینکه استفاده از آنها حدود دو دهه پیش محدود شده بود.
پژوهش تازه نشان میدهد تصمیمهایی که دههها پیش دربارهی استفاده از مواد شیمیایی گرفته شدهاند، هنوز میتوانند بر محیط و سلامت انسان اثر بگذارند. ترکیبات PBDE دیگر به گستردگی گذشته تولید نمیشوند، اما مواد باقیمانده در ساختمانها، کالاهای قدیمی و زبالهها باعث شدهاند آلودگی آنها همچنان ادامه داشته باشد.
پژوهش در ژورنال Environmental Research منتشر شده است.
