جت‌لگ مخصوص انسان نیست؛ پرندگان هم در سفرهای طولانی از مسیرشان منحرف می‌شوند

جت‌لگ یا پرواززدگی فقط مخصوص انسان‌هایی نیست که با هواپیما از چند منطقه‌ی زمانی عبور می‌کنند. پژوهشی جدید نشان می‌دهد که برخی پرندگان نیز هنگام پروازهای طولانی و سریع دچار ناهماهنگی ساعت زیستی می‌شوند و این اختلال می‌تواند آن‌ها را از مسیر اصلی منحرف کند.

به‌گزارش نیوساینتیست، پژوهشگران دانشگاه آکسفورد با بررسی هزاران مسیر پرواز دریافته‌اند که ساعت زیستی گونه‌ای از پرندگان دریایی ممکن است هنگام عبور از اقیانوس اطلس بیش از یک ساعت با زمان محلی اختلاف پیدا کند. این ناهماهنگی باعث می‌شود پرندگان هنگام مسیریابی با استفاده از موقعیت خورشید دچار خطا شوند.

پاتریک لوین، پژوهشگر دانشگاه آکسفورد، توضیح می‌دهد که دانشمندان معمولاً در استفاده از اصطلاح جت‌لگ برای پرندگان محتاط هستند؛ زیرا این واژه در انسان بیشتر با پیامدهایی مانند خستگی و اختلال خواب شناخته می‌شود. بااین‌حال، فرایندی که ساعت زیستی پرندگان را از زمان محلی عقب می‌اندازد، همان سازوکاری است که جت‌لگ را در انسان ایجاد می‌کند.

پژوهشگران برای بررسی این پدیده، گونه‌ای پرنده‌ی دریایی به نام کبوتردریایی مانکس (Manx shearwater) را مطالعه کردند. این پرندگان کوچک به توانایی‌شان در پروازهای طولانی شناخته می‌شوند و با بهره‌گیری از اختلاف سرعت باد در نزدیکی سطح دریا، مسافت‌های زیادی را با مصرف انرژی نسبتاً کم طی می‌کنند.

اما این پرندگان چگونه می‌توانند در پهنه‌ی وسیع اقیانوس مسیر لانه‌ی خود را پیدا کنند؟

برخی پرندگان برای مسیریابی از میدان مغناطیسی زمین استفاده می‌کنند، اما آزمایش‌های پژوهشگران نشان داد کبوتردریایی‌های مانکس ظاهراً به چنین قابلیتی وابسته نیستند. نصب آهن‌رباهای کوچک روی بدن پرندگان، که قرار بود مسیریابی مغناطیسی را مختل کند، تأثیری بر مسیر پرواز آن‌ها نداشت.

در عوض، یافته‌ها نشان می‌دهند که این پرندگان احتمالاً از قطب‌نمای خورشیدی استفاده می‌کنند؛ سازوکاری که موقعیت خورشید را با ساعت زیستی جانور ترکیب می‌کند تا جهت حرکت مشخص شود.

قطب‌نمای خورشیدی زمانی درست کار می‌کند که پرنده از زمان تقریبی روز آگاه باشد. برای مثال، پرنده‌ای که قصد دارد به سمت شرق حرکت کند، هنگام طلوع خورشید می‌تواند رو به آن پرواز کند، اما در حوالی ظهر باید مسیرش را تقریباً عمود بر جهت خورشید تنظیم کند.

مشکل زمانی آغاز می‌شود که پرنده با سرعت زیاد در امتداد طول جغرافیایی حرکت کند. اگر پرنده ۱۵ درجه به سمت شرق جابه‌جا شود، زمان خورشیدی محلی تقریباً یک ساعت جلو می‌رود، درحالی‌که ساعت زیستی آن ممکن است همچنان زمان قبلی را نشان دهد. همین اختلاف میان ساعت درونی و زمان محلی باعث می‌شود پرنده موقعیت خورشید را اشتباه تفسیر کند و اندکی از مسیر اصلی منحرف شود.

پژوهشگران برای بررسی این فرضیه، داده‌های GPS مربوط به نزدیک به چهار هزار سفر کبوتردریایی‌های مانکس را تحلیل کردند. نتایج نشان داد پرندگانی که با سرعت زیاد به سمت شرق بازمی‌گردند، هنگامی که خشکی از دیدشان خارج می‌شود، معمولاً انحرافی در جهت عقربه‌های ساعت نشان می‌دهند.

گروه پژوهشی عوامل احتمالی دیگری، از جمله اثر کوریولیس ناشی از چرخش زمین و تأثیر باد را نیز بررسی کرد. بااین‌حال، مدل مبتنی بر قطب‌نمای خورشیدی بهتر از سایر عوامل توانست تغییر جهت مشاهده‌شده را توضیح دهد.

لوین معتقد است چنین اختلاف کوچکی برای پرندگانی که در سفرهای طولانی بسیار کارآمد هستند، احتمالاً اهمیت چندانی ندارد. همین موضوع شاید توضیح دهد که چرا آن‌ها در طول تکامل سازوکار ویژه‌ای برای جلوگیری از این ناهماهنگی ایجاد نکرده‌اند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند این پدیده به پرندگان محدود نباشد. برخی خفاش‌ها، حشرات پرنده و حتی پستانداران ساکن مناطق قطبی نیز ممکن است ناهماهنگی مشابهی را تجربه کنند.

پژوهش در ژورنال Science منتشر شده است.