رویداد نادر در آسمان ایران؛ زهره امروز در روشنایی روز پشت ماه پنهان می‌شود

دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، یکی از جذاب‌ترین رویدادهای نجومی سال در آسمان رخ می‌دهد: ماه از مقابل زهره می‌گذرد و این سیاره درخشان را برای حدود یک ساعت از دید ناظران زمینی پنهان می‌کند. این پدیده که «اختفای زهره توسط ماه» نام دارد، از بخش‌هایی از اروپا، آفریقا، خاورمیانه و آسیا مشاهده‌پذیر است و ایران در میان بهترین مناطق دنیا برای تماشای آن قرار دارد.

ویژگی جالب اختفای پیش‌رو این است که در روشنایی روز رخ می‌دهد. در تهران، زهره حدود ساعت ۱۳:۵۹ به وقت ایران پشت ماه ناپدید می‌شود و حدود ساعت ۱۴:۵۴ دوباره از پشت آن بیرون می‌آید. بنابراین اگر آسمان صاف باشد، حدود ۵۵ دقیقه فرصت داریم حرکت ماه را در برابر زهره دنبال کنید؛ البته درصورتی که به دوربین دوچشمی یا تلسکوپ مناسب دسترسی داشته باشید.

اختفا زمانی رخ می‌دهد که جرمی نزدیک‌تر، از دید ناظر زمینی از مقابل جرمی دورتر بگذرد و آن را به‌طور موقت بپوشاند. اختفای اجرام آسمانی توسط ماه به‌دلیل نزدیکی ماه به زمین و اندازه ظاهری بزرگش نسبتاً رایج است؛‌ اما سیاره‌های منظومه شمسی مانند خود زهره، عطارد یا حتی اورانوس نیز می‌توانند در موارد نادر ستارگان بسیار دوردست را از دید ما مخفی کنند.

اختفای زهره توسط ماه زمانی رخ می‌دهد که ماه در مسیر ظاهری خود از دید ناظر زمینی دقیقاً از مقابل زهره بگذرد و قرص این سیاره را پشت لبه خود پنهان کند. ماه در فاصله‌ی حدود ۳۸۴هزار کیلومتری از زمین قرار دارد، درحالی‌که زهره ده‌ها میلیون کیلومتر دورتر است؛ بااین‌حال، نزدیکی بسیار زیاد ماه به زمین باعث می‌شود اندازه ظاهری آن در آسمان حدود ۵۰ برابر بزرگ‌تر از زهره باشد.

در رویداد امروز، زهره پیش از اختفا در نزدیکی هلال باریک ماه دیده می‌شود، سپس لبه ماه به‌آرامی روی قرص زهره پیش می‌رود و آن را کاملاً ناپدید می‌کند. حدود یک ساعت بعد، با ادامه حرکت ظاهری ماه، زهره از پشت لبه دیگر آن دوباره ظاهر می‌شود.

اختفای ۲۳ شهریور از نوع روزانه است و تقریباً در تمام منطقه قابل رصد آن، خورشید بالای افق خواهد بود. به گفته ناسا، اختفای امروز دومین مورد از سه اختفای زهره توسط ماه در سال ۲۰۲۶ است. نخستین مورد ۱۷ ژوئن رخ داد و آخری ۷ نوامبر اتفاق خواهد افتاد.

ماه برخلاف تصور رایج، فقط شب‌ها در آسمان ظاهر نمی‌شود و در بسیاری از مواقع می‌توان آن را در روشنایی روز هم مشاهده کرد. دلیلش این است که ماه به دور زمین می‌چرخد و بسته به موقعیتش در مدار، ممکن است ساعت‌ها پیش از غروب خورشید یا حتی بعد از طلوع آن بالای افق باشد. زمانی که بخش روشن ماه رو به زمین باشد، نور خورشید را بازتاب می‌دهد و می‌تواند آن‌قدر روشن باشد که در آسمان آبی روز نیز دیده شود.

ماه برای دیده‌شدن در روز یک مزیت بزرگ دارد: سطح نسبتاً بزرگی دارد و مقدار زیادی از نور خورشید را به سمت زمین بازمی‌تاباند. حتی سطح نسبتاً تیره ماه نیز برای چشم بسیار روشن‌تر از ستاره‌های دوردست است. به همین دلیل هلال ماه باریک ۱۴ تا ۱۵ درصدی ۲۳ شهریور، با وجود آسمان آبی، همچنان مشاهده‌پذیر است.

زهره نیز در این روزها به اندازه‌ای درخشان است که با قدر ظاهری حدود منفی ۴٫۵ می‌تواند در آسمان روز دیده شود؛ البته پیداکردن آن بدون ابزار بسیار دشوارتر از دیدن ماه است. زهره درحال‌حاضر حدود ۳۰ درصد روشن و تقریباً ۳۶ تا ۳۷ ثانیه قوسی قطر ظاهری دارد؛ بنابراین در تلسکوپ نه یک نقطه، بلکه به شکل هلال کوچک دیده می‌شود.

برای دیدن خود اختفا با اطمینان، ابزار نوری به‌شدت توصیه می‌شود. در تاریکی ممکن است بتوان زهره را با چشم غیرمسلح پیدا کرد، اما رویداد امروز در روشنایی روز اتفاق می‌افتد و کنتراست آسمان بسیار کمتر است.

دوربین دوچشمی ۵۰×۱۰ می‌تواند برای پیدا کردن زهره و دنبال‌کردن نزدیک‌شدن آن به ماه کافی باشد. تلسکوپ کوچک، مثلاً با دهانه ۷۰ تا ۱۰۰ میلی‌متر، گزینه بهتری است و امکان دیدن هلال زهره را نیز فراهم می‌کند. بزرگنمایی حدود ۴۰ تا ۱۰۰ برابر برای دیدن شکل هلال زهره و روند ناپدیدشدن آن مناسب است.

بااین‌حال، مهم‌ترین ابزار شاید نرم‌افزار نقشه آسمان باشد؛‌ زیرا مشکل اصلی در رویداد امروز، بزرگنمایی نیست؛ بلکه پیداکردن زهره در آسمان روشن است. بهترین روش این است که ابتدا ماه را پیدا کنید و سپس در نزدیکی آن به دنبال زهره بگردید.

درنظر داشته باشید که هرگز هنگام استفاده از دوربین دوچشمی یا تلسکوپ، خورشید را در میدان دید قرار ندهید. نگاه‌کردن مستقیم به خورشید از طریق ابزار اپتیکی بدون فیلتر خورشیدی مناسب می‌تواند در زمان بسیار کوتاه آسیب جدی و دائمی به چشم وارد کند. این هشدار در رویدادهای روزانه ماه و زهره اهمیت ویژه‌ای دارد.

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های اختفای ۲۳ شهریور این است که ماه تقریباً به شکل هلالی بسیار باریک دیده می‌شود، در حالی که زهره نیز خودش هلالی بسیار کوچک است. در نتیجه، دو هلال با مقیاس‌های کاملاً متفاوت در فاصله بسیار نزدیکی از یکدیگر قرار می‌گیرند.

ماه حدود ۳۰ دقیقه قوسی قطر ظاهری دارد، در حالی که زهره تنها حدود ۳۶ ثانیه قوسی است؛ یعنی قطر ظاهری ماه تقریباً ۵۰ برابر بزرگ‌تر است. به همین دلیل لبه ماه مانند یک دیوار بسیار بزرگ از دید ما روی قرص کوچک زهره حرکت می‌کند.

نکته جالب این است که زهره مانند ستاره‌ای دوردست ناگهان ناپدید نمی‌شود. زهره قرص ظاهری قابل‌تشخیصی دارد و هنگام اختفا، لبه ماه به‌تدریج از مقابل این قرص عبور می‌کند. در نتیجه، ابتدا بخشی از هلال زهره پشت ماه قرار می‌گیرد، سپس بخش مشاهده‌پذیرش کوچک‌تر و در نهایت تمام زهره پشت ماه پنهان می‌شود.

ایران در محدوده اصلی اختفای ۲۳ شهریور قرار دارد و تقریباً کل کشور (به‌جز برخی از نواحی شمال شرق) این رویداد را می‌بیند. کل بازه زمانی وقوع اختفا در ایران از حوالی ساعت ۱۳:۵۰ تا ساعت ۱۵ رخ می‌دهد. آغاز اختفا به وقت تهران حدود ساعت ۱۳:۵۹ و پایان آن حدود ساعت ۱۴:۵۳ خواهد بود

به دلیل اختلاف منظر ماه، زمان اختفا در شهرهای مختلف ایران چندین دقیقه تغییر می‌کند. در نقاط غربی‌تر کشور، ورود زهره به پشت ماه زودتر و در برخی نقاط شرقی‌تر دیرتر رخ می‌دهد. در برخی شهرهای مهم شمال شرق کشور نظیر مشهد و بجنورد اختفا اصلاً مشاهده‌پذیر نیست.

در مناطق مرکزی و جنوبی ایران، شرایط هندسی بسیار مطلوب است. منابع رصدی خاورمیانه را یکی از بهترین مناطق جهان برای دیدن رویداد می‌دانند، زیرا ماه و زهره در زمان اختفا ارتفاع مناسبی از افق دارند.

اگر هدف فقط دیدن این اتفاق است، لازم نیست رصدخانه حرفه‌ای داشته باشید. دوربین دوچشمی مناسب یا تلسکوپ کوچک می‌تواند کافی باشد؛ اما آماده‌سازی قبل از ساعت رویداد اهمیت بیشتری از اندازه تلسکوپ دارد.

در تهران بهتر است حدود ۱۳:۴۵ رصد را آغاز کنید؛ یعنی دست‌کم ۱۰ تا ۱۵ دقیقه پیش از ناپدیدشدن زهره. ابتدا ماه را با چشم پیدا کنید. در تهران، هنگام اختفا ماه در بخش جنوبی آسمان قرار دارد و حدود ۳۷ تا ۴۰ درجه بالاتر از افق دیده می‌شود. در این زمان، ماه و زهره در محدوده صورت فلکی سنبله قرار دارند.

پس از یافتن ماه، با دوربین یا تلسکوپ زهره را در میدان دید قرار دهید. بعد از پیداکردن زهره، بهتر است دیگر تلسکوپ را بی‌دلیل جابه‌جا نکنید. حتما مراقب باشید که ابزار رصدی خود را به‌هیچ وجه به سمت خورشید نگیرید.

حرکت ظاهری ماه و زهره نسبت به افق در طول رویداد اختفای امروز به وقت تهران چنین است:

۱۳:۳۰ → ماه و زهره در جنوب، کمی متمایل به شرق

۱۳:۴۵ → فاصله بسیار کم و ورود به مرحله اختفا نزدیک است

۱۳:۵۹ → 🌙 زهره پشت لبه ماه ناپدید می‌شود

۱۴:۳۰ → زهره کاملاً پشت ماه پنهان است

۱۴:۵۴ → ✦ زهره از پشت لبه ماه دوباره ظاهر می‌شود

۱۵:۱۵ → ماه و زهره از یکدیگر فاصله می‌گیرند و حرکت ظاهری‌شان به سوی غرب ادامه پیدا می‌کند

از دید علمی، اختفای ۲۳ شهریور فقط یک نمایش زیبا نیست. زمان‌سنجی دقیق اختفاها می‌تواند برای مطالعه لبه ماه، بهبود مدل‌های مداری و بررسی دقیق‌تر هندسه حرکت اجرام آسمانی به کار رود.