گرفت خورشید در روز، نمایش شهاب‌ها در شب؛ همزمانی بی‌سابقه دو رویداد نجومی در ۲۱ مرداد

امروز برخی افراد خوش‌شانس در سراسر نواحی قطبی، ایسلند و اسپانیا می‌توانند شاهد رویدادی دوگانه در آسمان باشند: خورشیدگرفتگی کامل و اوج بارش شهابی برساوشی.

همزمانی دو رویداد شاخص نجومی، اتفاقی نادر است، اما براساس بررسی‌هایی که وب‌سایت آی‌اف‌ال‌ساینس انجام داده، این احتمالاً نخستین مورد ثبت‌شده از همزمانی خورشیدگرفتگی کامل با اوج یک بارش شهابی بزرگ است. روزنامه‌نگاران این سایت برای دستیابی به نتیجه دقیق، داده‌های مربوط به پنج‌هزار سال خورشیدگرفتگی و پنج بارش شهابی بزرگ و منظم را بررسی کردند.

بارش‌های شهابی زمانی ایجاد می‌شوند که زمین از میان بقایای به‌جامانده از دنباله‌دارها و سیارک‌هایی که در همان مدار حرکت می‌کنند، عبور می‌کند. قطعات کوچک این اجرام به جو سیاره ما وارد و برای مدت کوتاهی شعله‌ور می‌شوند و ردی از نور بر جا می‌گذارند که به آن‌ها «شهاب» می‌گوییم. بزرگ‌ترین قطعات ممکن است به «آذرگوی» تبدیل شوند.

از آنجایی که هر بارش شهابی از یک جرم مادر مشخص در مداری مشخص به دور خورشید سرچشمه می‌گیرد، زمین هر سال در همان بخش از مدار خود، یعنی تقریباً در همان زمان از سال، با ابرهای بقایای آن جرم برخورد می‌کند. اما آیا این بدین معنی است که بارش‌های شهابی همواره در یک شب مشخص به اوج می‌رسند؟ «تقریباً» همین‌طور است.

اوج بارش‌های شهابی ممکن است از سالی به سال دیگر کمی تغییر کند؛ دلیل آن نیروهای گرانشی و یکنواخت‌نبودن چگالی ابر آوار است. همچنین هر چهار سال یک‌بار، برای حفظ هماهنگی تقویم با سال نجومی، یک سال کبیسه داریم که تقویم را اندکی جابه‌جا می‌کند.

امسال، بارش شهابی برساوشی در شب بین ۲۱ مرداد و ۲۲ مرداد به اوج می‌رسد؛ یعنی درست پس از خورشیدگرفتگی کامل ۲۱ مرداد.

خورشیدگرفتگی ۲۱ مرداد هیجان‌انگیز است؛ زیرا حتی برای کسانی که در مسیر گرفت کامل قرار ندارند، به‌صورت جزئی مشاهده‌پذیر خواهد بود؛ به‌طوری که در بسیاری از مناطق ۸۰ تا ۹۰ درصد قرص خورشید پوشیده می‌شود. این خورشیدگرفتگی بخش‌های شمالی آمریکای شمالی (و بخش بزرگی از ساحل شرقی)، نواحی قطبی و بیشتر مناطق اروپای غربی را پوشش خواهد داد. این رویداد، بهترین خورشیدگرفتگی مشاهده‌پذیر اروپا از سال ۱۹۹۹ تاکنون و برای چند دهه آینده خواهد بود.

اگر کل زمین را در نظر بگیریم، خورشیدگرفتگی‌ها چندان غیرعادی نیستند؛ اما برای یک کشور خاص، ممکن است بین وقوع آن‌ها چند دهه فاصله باشد، زیرا گرفت خورشید فقط از مکان‌های مشخصی روی زمین و برای مدت کوتاهی قابل مشاهده‌اند.

به‌عنوان مثال، آخرین خورشیدگرفتگی کامل مشاهده‌پذیر در ایران در سال ۱۳۷۸ رخ داد و رویداد مشابه بعدی تا پیش از سال ۱۴۱۲ دیده نخواهد شد. این فاصله در برخی کشورها به‌مراتب بیشتر است. آخرین خورشیدگرفتگی کامل در بریتانیا در سال ۱۹۹۹ رخ داد و خورشیدگرفتگی کامل بعدی در سال ۲۰۹۰ خواهد بود. البته در خورشیدگرفتگی امروز، تا حدود ۹۰ درصد خورشید در بریتانیا پوشیده خواهد شد که هیجان‌انگیز است؛ اما در هرصورت کامل نیست.

با درنظر گرفتن این موضوع، هیجان زیادی در جریان است. هرچند نقاط مختلف اروپا می‌توانند خورشیدگرفتگی را به‌طور جزئی ببینند، صدها هزار نفر برای تماشای گرفت کامل به اسپانیا سفر کرده‌اند.

خورشیدگرفتگی‌های کامل می‌توانند در هر روزی از سال رخ دهند؛ حتی چند مورد از آن‌ها در ۲۹ فوریه اتفاق افتاده‌اند. اما تاریخ وقوع آن‌ها تغییر می‌کند، زیرا آرایش زمین، ماه و خورشید در طول زمان دستخوش تغییر می‌شود. خورشیدگرفتگی‌ها معمولاً در دوره‌ای به نام «فصل گرفت» رخ می‌دهند.

مدار ماه به دور زمین کمی مایل است؛ اگر این‌طور نبود، هر ماه یک خورشیدگرفتگی و یک ماه‌گرفتگی داشتیم. فصل گرفت زمانی رخ می‌دهد که مدار ماه و مدار زمین با یکدیگر هم‌راستا شوند.

همان‌طور که ماه به دور زمین و زمین به دور خورشید می‌گردند، این مدارها در چرخه‌ای تکرارشونده وارد هم‌راستایی و سپس از آن خارج می‌شوند. در نتیجه، تقریباً هر ۱۷۳ روز، دوره‌ای حدوداً یک‌ماهه داریم که درجریان آن خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی می‌توانند رخ دهند. اخترشناسان این دوره را «فصل گرفت» می‌نامند.

ناسا داده‌های مربوط به تمام خورشیدگرفتگی‌ها از سال ۱۹۹۹ پیش از میلاد تا سال ۳۰۰۰ میلادی را گردآوری کرده است. در این بازه، زمین شاهد ۱۱٬۸۹۸ خورشیدگرفتگی خواهد بود که ۳۱۷۳ مورد از آن‌ها خورشیدگرفتگی کامل هستند. آی‌اف‌ال‌ساینس این داده‌ها را بررسی کرد تا ببیند آیا هیچ‌یک از این خورشیدگرفتگی‌ها با اوج بارش برساوشی، مانند آنچه امروز رخ می‌دهد، همزمان بوده یا خواهد بود.

می‌دانیم که بارش برساوشی هر سال بین ۲۰ تا ۲۲ مرداد به اوج می‌رسد. آخرین خورشیدگرفتگی کامل قبلی اروپا در ۲۰ مرداد سال ۱۹۹۹ در سراسر این قاره رخ داد، اما بارش شهابی در آن سال در ۲۱ مرداد به اوج رسید؛ بنابراین تنها یک روز با آن فاصله داشت.

آخرین خورشیدگرفتگی کامل که در ۲۱ مرداد رخ داد، مربوط به سال ۱۶۹۲ بود، اما بارش برساوشی در آن سال در ۱۹ تا ۲۰ اوت به اوج رسید و بنابراین آن هم با اختلافی اندک از همزمانی جا ماند. خورشیدگرفتگی کامل بعدی که در ۲۱ مرداد رخ خواهد داد، چند دهه دیگر خواهد بود: نخست در سال ۲۰۴۵ و سپس در سال ۲۰۶۴.

ارزیابی تاریخچه اوج بارش‌های شهابی به‌دلیل ماهیت تغییرپذیر این رویداد دشوار است؛ ضمن اینکه اندازه‌گیری منظم آن‌ها تازه از دهه ۱۹۵۰ آغاز شده است.

اندازه‌گیری اوج بارش شهابی برپایه «آهنگ ساعتی سرسویی» (ZHR) انجام می‌شود؛ پارامتری که حداکثر نظری تعداد شهاب‌هایی را بیان می‌کند که می‌توان در شرایط ایدئال رصدی در یک ساعت مشاهده کرد. هرچند بارش‌های شهابی چند هفته ادامه دارند، تنها در زمان اوج است که تعداد شهاب‌های مشاهده‌پذیر می‌تواند به مقادیر نزدیک به ZHR برسد. ضعیف‌ترین بارش‌ها در زمان اوج خود تنها ۲ تا ۳ شهاب در ساعت دارند. اما برساوشی‌ها با حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ شهاب در ساعت، یکی از قدرتمندترین بارش‌ها هستند.

برساوشی‌ها یکی از بالاترین نرخ‌های ساعتی، یعنی ۱۰۰ تا ۱۵۰ شهاب در ساعت، را دارند؛ یعنی لازم نیست مدت زیادی منتظر بمانید تا یک شهاب دیگر از بالای سرتان عبور کند. این بارش همچنین به داشتن شهاب‌های پرنور و گاهی آذرگوی معروف است که تماشای آن را هیجان‌انگیزتر می‌کند. البته باید در نظر داشت که این عدد، نرخی نظری و مربوط به شرایط ایده‌آل رصدی است و در عمل، تعداد شهاب‌هایی که می‌توان مشاهده کرد، معمولاً بسیار کمتر خواهد بود.

آی‌اف‌ال‌ساینس پنج بارش شهابی را که به‌طور پیوسته فعالیت زیادی دارند، بررسی کرد: جوزایی، برساوشی، ربعی، اتا دلوی و شلیاقی روزانه. نرخ ZHR تمام آن‌ها بیش از ۳۰ است. از زمان آغاز اندازه‌گیری‌های ZHR در دهه ۱۹۵۰، هیچ‌کدام از آن‌ها با یک خورشیدگرفتگی در همان بازه زمانی اوج خود همزمان نشده‌اند؛ البته با یک استثنا.

بارش شهابی شلیاقی روزانه به‌سختی مشاهده‌پذیر است، زیرا در طول روز رخ می‌دهد و به‌نظر می‌رسد کانون آن بسیار نزدیک به خورشید باشد. این بارش تنها در سال ۱۹۴۷ و با استفاده از امواج رادیویی توسط رصدخانه جودرل بانک کشف شد. اوج آن بین ۷ و ۸ ژوئن رخ می‌دهد و در سال ۱۹۵۶، یک خورشیدگرفتگی در ۸ ژوئن اتفاق افتاد.

بااین‌حال، اطلاعاتی درباره اینکه اوج این بارش در روز ۷ ژوئن بوده یا ۸ ژوئن در دست نیست؛ اما اگر می‌شد خورشیدگرفتگی و بارش شهابی را همزمان مشاهده کرد، منظره‌ای باورنکردنی می‌بود. متأسفانه هیچ گزارشی از مشاهده شهاب‌ها در طول خورشیدگرفتگی کامل وجود ندارد.

بنابراین، امروز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ (۱۲ اوت ۲۰۲۶) نخستین باری است که می‌دانیم خورشیدگرفتگی کامل و اوج بارش شهابی بزرگ در یک روز رخ می‌دهند و روز و شبی تماشایی را برای رصدگران آسمان رقم خواهند زد.