بارش شهابی برساوشی ۱۴۰۵؛ بهترین شب‌های سال برای علاقه‌مندان نجوم از راه رسید

اگر اهل رصد آسمان شب باشید، شامگاه ۲۱ مرداد تا صبحگاه ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ بهترین فرصت سال برای دیدن یکی از شگفت‌انگیزترین پدیده‌های نجومی است. بارش شهابی برساوشی در این شب‌ها به اوج فعالیت خود می‌رسد و امسال یک مزیت مهم نیز دارد: ماه نو دقیقاً در ۲۱ مرداد رخ می‌دهد؛ یک همزمانی شگفت‌انگیز که موجب می‌شود مهتاب مزاحم تماشای شهاب‌ها نباشد.

اوج بارش شهابی برساوشی امسال همچنین در اتفاقی تقریباً بی‌سابقه با خورشیدگرفتگی کامل همزمان شده است. هرچند کسوف ۲۱ مرداد صرفاً در نواری باریک در شمال روسیه و اروپا مشاهده‌پذیر است، برساوشی یکی از بارش‌های شهابی ایدئال برای رصد در نیم‌کره شمالی محسوب می‌شود و در آسمان ایران نیز به خوبی مشاهده‌پذیر است.

آسمان بدون ماه شب‌های پیش‌رو علاوه‌بر بارش شهابی برساوشی، چهره پرنور سیاره زهره و نوار درخشان کهکشان راه شیری را نیز پس از غروب آفتاب آشکار می‌کند. درنتیجه، قرار است یکی از بهترین فرصت‌های ممکن برای لذت‌بردن از آسمان شب فراهم شود.

برخلاف عبارت اشتباه «ستاره دنباله‌دار» که گاهی اوقات به شهاب‌ها نسبت داده می‌شود، آن‌ها نه ستاره هستند و نه اجرامی که بدون منشاء مشخص از اعماق فضا ظاهر شوند. منشأ شهاب‌های برساوشی دنباله‌دار سوئیفت-تاتل است؛ جسمی که در مسیر حرکت خود به دور خورشید، ذرات ریز گردوغبار و بقایای سنگی بر جای گذاشته است.

سوئیفت-تاتل در سال ۱۸۶۲ به‌طور مستقل توسط دو اخترشناس به نام‌های لوئیس سوئیفت و هورِیس تاتل کشف شد. این دنباله‌دار در آخرین گذر خود از نزدیکی زمین در سال ۱۹۹۲، آن‌قدر کم‌نور بود که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شد. اما گذر بعدی سوئیفت-تاتل در سال ۲۱۲۶ ممکن است باعث شود به جرمی مشاهده‌پذیر با چشم غیرمسلح تبدیل شود و درخشندگی‌اش با دنباله‌دار هیل-باپ در سال ۱۹۹۷ قابل مقایسه باشد؛ البته به شرطی که پیش‌بینی‌ها درست از آب دربیایند.

دنباله‌دار سوئیفت-تاتل با قطر هسته‌ی تقریباً ۲۶ کیلومتر، بزرگ‌ترین جرمی است که می‌دانیم به‌طور دوره‌ای از نزدیکی زمین عبور می‌کند. سیاره ما هر سال در مدار خود به دور خورشید از میان نوار ذرات به‌جامانده از این دنباله‌دار می‌گذرد. در همین زمان است که این ذرات با سرعت به جو وارد و دراثر برهمکنش با مولکول‌های جو داغ می‌شوند، می‌سوزند و رگه‌های درخشان نورانی در آسمان به‌وجود می‌آورند؛ همان چیزی که ما به آن «شهاب» می‌گوییم. طبق اعلام ناسا، این ذرات با سرعت حدود ۵۹ کیلومتر بر ثانیه در جو زمین حرکت می‌کنند.

نام «برساوشی» نیز از صورت فلکی برساوش گرفته شده است. اگر مسیر شهاب‌ها را در آسمان به سمت عقب امتداد دهید، به نقطه‌ای در نزدیکی این صورت فلکی می‌رسید که به آن «کانون بارش» می‌گویند. البته برای دیدن شهاب‌ها لازم نیست مستقیماً به برساوش خیره شوید؛ شهاب‌ها می‌توانند در بخش‌های مختلف آسمان ظاهر شوند.

بارش شهابی برساوشی در بازه‌ای نسبتاً طولانی، از اواخر تیر تا اوایل شهریور فعال است؛ اما رصدگران و علاقه‌مندان به آسمان شب برای داشتن تجربه بهتر، معمولاً ترجیح می‌دهند که در اوج بارش به سراغ رصد شهاب‌ها بروند.

برخی تبلیغات در شبکه‌های اجتماعی ممکن است بگویند که رصد شهاب‌ها صرفاً با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ، آن هم مدل‌های حرفه‌ای امکان‌پذیر است. هرچند تلسکوپ می‌تواند تجربه رصدی را بهبود بخشد و امکان مشاهده بهتر ستارگان و صورت‌های فلکی را فراهم کند، چشم غیرمسلح برای مشاهده شهاب‌ها کاملاً کافی خواهد بود؛ البته به‌شرطی که در رصدگاه مناسب و دور از آلودگی نوری حضور داشته باشید.

رفتن به حاشیه شهر، کویر، مناطق کوهستانی یا روستاهای دور از منابع نور می‌تواند بسیار بهتر از پشت بام خانه باشد. آسمان صاف و افق باز نیز اهمیت زیادی دارد. پس از استقرار در محل تاریک، دست‌کم ۳۰ دقیقه به چشمان خود فرصت دهید تا با تاریکی مطلق سازگار شوند. در این مدت از نگاه‌کردن به صفحه گوشی خودداری کنید، چرا که نور سفید آن دید شبانه چشمان شما را تا چند دقیقه مختل می‌کند.

یکی از مهم‌ترین پارامترها برای توصیف شدت بارش شهابی، آهنگ ساعتی سرسویی یا به اختصار ZHR است. تقویم سازمان بین‌المللی شهاب‌شناسی برای سال ۲۰۲۶ این پارامتر را برای بارش شهابی برساوشی عدد ۱۰۰ اعلام کرده است. با استناد به همین پارامتر، برخی ممکن است ادعا کنند که در هر ساعت می‌توان صد شهاب را در آسمان رصد کرد؛ اما وضعیت در واقعیت بسیار متفاوت است.

آهنگ ساعتی سرسویی حداکثر نرخ استانداردشده را در شرایط ایدئال نشان می‌دهد؛ یعنی به شرطی که رصدگر در آسمان کاملاً صاف و تاریک باشد، آلودگی نوری وجود نداشته باشد، چشم ناظر بتواند ستارگان تا قدر ۶٫۵ را ببیند و کانون بارش دقیقاً برفراز سر ناظر قرار داشته باشد. درحالی‌که نرخ واقعی مشاهده برای اغلب افراد، بسته به شرایط رصد ممکن است بسیار کمتر، در حدود ۲۰، ۳۰ یا ۴۰ شهاب در ساعت باشد.

در نتیجه، اگر از داخل تهران، مشهد، اصفهان یا دیگر شهرهای بزرگ به آسمان نگاه کنید، نباید انتظار داشته باشید هر دقیقه چند شهاب ببینید. نور ساختمان‌ها و خیابان‌ها بسیاری از شهاب‌های کم‌نور را محو می‌کند. اما اگر بتوانید از شهر فاصله بگیرید و به منطقه‌ای با آسمان تاریک بروید، شانس شما به‌طور محسوسی افزایش پیدا می‌کند.

مهم‌ترین ویژگی بارش شهابی برساوشی ۱۴۰۵، هم‌زمانی اوج بارش با ماه نو است. ماه در ۲۱ مرداد به فاز نو می‌رسد، یعنی بین زمین و خورشید قرار می‌گیرد و به همین دلیل، بخش روشن آن از روی زمین دیده نخواهد شد. درنتیجه، در شب‌های اوج بارش، آسمان تقریباً در تاریکی کامل فرو می‌رود و مهتاب مزاحم شهاب‌های کم‌نور نیست.

این وضعیت به‌ویژه برای رصدگران آماتور اهمیت زیادی دارد. در بسیاری از سال‌ها، مهتاب باعث می‌شود برخی از بارش‌های شهابی کم‌فروغ اصلا مشاهده‌پذیر نباشند و در زمان اوج بارش‌های درخشان نیز فقط درخشان‌ترین شهاب‌ها دیده شوند؛ اما امسال آسمان تاریک اجازه می‌دهد تعداد بیشتری از شهاب‌های کم‌نور نیز خودشان را نشان دهند.

ترکیب آسمان بدون ماه و شرایط مناسب برای رصد همزمان بارش شهابی برساوشی، راه شیری و زهره، شامگاه ۲۱ مرداد را به یکی از استثنایی‌ترین شب‌های رصدی سال تبدیل می‌کند.

۲۱ مرداد ۱۴۰۵ فقط روز اوج بارش شهابی برساوشی نیست. در همان روز در بخش‌هایی از جهان، مانند شمال گرینلند، ایسلند، اسپانیا و برخی جزایر مدیترانه، خورشیدگرفتگی کلی نیز رخ می‌دهد. این خورشیدگرفتگی نخستین کسوف در سرزمین اصلی اروپا در ۲۷ سال گذشته محسوب می‌شود؛ درنتیجه برای ساکنان این قاره اهمیت فوق‌العاده زیادی دارد.

متاسفانه خورشیدگرفتگی کلی از هیچ نقطه‌ای از ایران دیده نخواهد شد؛ بنابراین رصدگران ایرانی از مشاهده این پدیده شگفت‌انگیز بی‌نصیب خواهند ماند. ما برای دیدن خورشیدگرفتگی کامل بعدی از ایران، باید تقریباً یک دهه دیگر منتظر بمانیم.

اگر می‌خواهید یکی از بهترین بارش‌های شهابی سال را ببینید، شب‌های پیش‌رو را از دست ندهید. چراغ‌ها را خاموش کنید، از شهر فاصله بگیرید، گوشی را کنار بگذارید، به آسمان خیره شوید و در انتظار دیدن یکی از تماشایی‌ترین پدیده‌های آسمان شب باشید.