نمای بی‌سابقه از سطح سیاره سرخ؛ وقتی زمین از نگاه مریخ‌نورد ناسا پشت فوبوس پنهان شد

ماه گذشته، مریخ‌نورد پرسویرنس ناسا دوربین‌هایش را از سنگ‌هایی که همیشه نظاره‌گرشان است، به سمت خانه برگرداند و لحظه‌ای شگفت‌انگیز را ثبت کرد؛ زمانی که فوبوس، قمر مریخ، زمین را برای مدتی کوتاه از دید کاوشگر ناسا پنهان کرد. این نخستین بار است که می‌بینیم زمین از سطح دنیایی دیگر، پشت یک جرم آسمانی پنهان می‌شود.

رویدادهای نجومی که در آن یک جرم از مقابل جرمی دیگر می‌گذرد، بسته به شرایط، نام‌های متفاوتی دارند. همه ما روی زمین از خورشیدگرفتگی‌ها و ماه‌گرفتگی‌ها هیجان‌زده می‌شویم، اما رویدادهای مشابه و کوچک‌تری هم وجود دارند که نام‌های دیگری برایشان در نظر گرفته شده است.

وقتی یک سیاره از میان ما و ستاره‌اش می‌گذرد، اما تنها بخشی از نور ستاره را مسدود می‌کند، رویداد گذر اتفاق می‌افتد. اما وقتی جرمی که پشت جرمی دیگر پنهان می‌شود، سیاره یا ستاره‌ای دوردست باشد، این پدیده اختفا نام دارد. البته در مأموریت آرتمیس ۲، فضانوردان از پنهان‌شدن زمین پشت ماه فیلم‌برداری کردند؛ اما آن رویداد از فضا مشاهده شد، نه از سطح دنیایی دیگر.

ما آن‌قدر زیاد شاهد اختفای ستاره‌ها توسط ماه هنگام حرکتش در آسمان شب هستیم که تقریباً دیگر توجهی به آن نمی‌کنیم. حتی اختفای سیاره‌ها توسط ماه نیز چندان نادر نیست. اما مشاهده اختفا از سطح مریخ بسیار دشوارتر است. دلیلش این است که فوبوس و دیموس، به‌ویژه هنگام طلوع و غروب، بخش کوچک‌تری از آسمان شب را اشغال می‌کنند. بنابراین احتمال اینکه هنگام گذر از مقابل یک جرم جالب، آن را پنهان کنند کمتر است.

بااین‌حال، شامگاه دوم ژوئیه، پرسویرنس نه‌تنها شاهد یک اختفا بود، بلکه جرمی که برای مدت کوتاهی در آسمان پنهان شد، همان سیاره‌ای بود که از آنجا آمده است؛ دنیایی که پیام‌هایش نیز به آن بازگردانده می‌شوند.

آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا (JPL) به‌تازگی مجموعه تصاویری از این اختفا منتشر کرده است. دکتر جاستین ماکی در بیانیه‌ای گفت: «این تصویر ترکیبی، یک خودنگاره منحصربه‌فرد از زمین است که از سطح سیاره‌ای دیگر ثبت شده و فوبوس نیز به‌طور اتفاقی در آن ظاهر شده است.»

پرسویرنس در درجه اول برای حفاری و بررسی سنگ‌ها طراحی شده است، نه نگاه‌کردن به آسمان. به همین دلیل، دوربین اصلی آن به نام Mastcam-Z که این تصاویر را ثبت کرده، حتی در زمان ساخت مریخ‌نورد نیز پیشرفته‌ترین دوربین موجود محسوب نمی‌شد. اکنون، بیش از شش سال از پرتاب پرسویرنس و ۱۹۰۷ روز از فرود آن می‌گذرد و این دوربین دیگر کاملاً قدیمی محسوب می‌شود. بنابراین باید کیفیت نسبتاً پایین تصاویر را بخشید.

برای بهبود اندک کیفیت، JPL نسخه دومی از تصاویر را نیز منتشر کرد که در آن نور پس‌زمینه بازتابیده‌شده از جو رقیق مریخ حذف شده است؛ در نتیجه، آسمان پشت فوبوس و زمین سیاه به نظر می‌رسد.

ثبت چنین نمایی تنها بدین دلیل امکان‌پذیر بود که در آن زمان، از دیدگاه مریخ، زاویه ظاهری خورشید و زمین در آسمان به‌اندازه کافی زیاد بود. در نتیجه، پرسویرنس توانست بخش قابل‌توجهی از سطح زمین را که در روشنایی خورشید قرار داشت، ببیند.

از سوی دیگر، فوبوس در فاز هلال قرار داشت که آن هم خوش‌شانسی دیگری بود. اگر بخش بیشتری از این قمر روشن بود، آن‌قدر پرنور می‌شد که زمین را تحت‌الشعاع قرار می‌داد.

رویداد اختفای زمین حدود ساعت ۷ شب به وقت محلی مریخ رخ داد. در حال حاضر در نیم‌کره شمالی مریخ فصل زمستان است؛ بنابراین خورشید مدت نسبتاً زیادی پیش از وقوع اختفا غروب کرده بود و شرایط برای مشاهده واضح رویداد فراهم شده بود. پرسویرنس در واقع خوش‌شانس بود که توانست اصلاً شاهد چنین رویدادی باشد.

علاوه بر این، از آنجایی که فوبوس در فاصله بسیار نزدیکی از سطح مریخ به دور این سیاره می‌چرخد، هر اختفا تنها از بخش کوچکی از سطح مریخ مشاهده‌پذیر است. درنتیجه،‌ دهانه یزرو از سر اتفاق دقیقاً در موقعیت مناسب برای مشاهده اختفای زمین قرار داشت.

برای فضانوردان آینده‌ای که روزی روی ردپای پرسویرنس قدم خواهند زد، تماشای گذر قمرهای مریخ از مقابل خورشید احتمالاً یکی از جذاب‌ترین تجربه‌ها خواهد بود؛ اما آیا چیزی می‌تواند با تماشای رقص یکی از این قمرها با زمین در آسمان مریخ رقابت کند؟ شاید یک چیز بتواند: دیدن گذر خود زمین از مقابل خورشید؛ رویدادی بسیار نادر که آخرین بار سال ۱۹۸۴ اتفاق افتاد و دفعه بعد در سال ۲۰۸۴ رخ خواهد داد.