پروژه زنامیا؛ ایده بلندپروازانه روسیه برای روشن‌کردن زمین در شب با آینه‌های فضایی

در اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰، روسیه نقشه‌ای جسورانه برای روشن کردن زمین از فضا طراحی کرد. این طرح که زنامیا (به معنای پرچم پیروزی) نام داشت، ایده‌ی ولادیمیر سیروماتنیکوف، مهندس برجسته‌ی هوافضای روسیه بود که پیش‌تر سیستم اتصال فضاپیمای آپولو-سایوز را در مأموریت تاریخی سال ۱۹۷۵ طراحی کرده بود.

پروژه، ابتدا به عنوان بادبان خورشیدی برای پیشرانه‌ی فضاپیماها طراحی شده بود، اما پس از فروپاشی شوروی، برای جلب سرمایه‌گذاران به سمت کاربردهای عملی‌تر یعنی روشنایی زمین تغییر جهت داد.

به نوشته آی‌اف‌ال ساینس، در ۲۷ اکتبر ۱۹۹۲، آینه‌ی «زنامیا-۲» از پایگاه فضایی بایکونور در قزاقستان به فضا پرتاب شد. این آینه‌ی ۲۰ متری که از پلاستیک پوشیده‌شده با لایه آلومینیوم‌ ساخته شده بود، وزنی کمتر از ۴ کیلوگرم داشت و به اندازه‌ی کاغذ نازک بود. در ۴ فوریه ۱۹۹۳، فضاپیمای بدون سرنشین «پروگرس ام-۱۵» که آینه‌ی زنامیا-۲ را حمل می‌کرد، از ایستگاه فضایی میر جدا شد و با چرخش حول محور خود، آینه را مانند چتری غول‌پیکر در مدار زمین گشود.

نتیجه‌ی آزمایش، هرچند کوتاه‌مدت، موفقیتی چشم‌گیر بود. آینه، پرتوی از نور خورشید را با روشنایی معادل ماه کامل و به پهنای حدود ۵ کیلومتر، به مدت ۶ دقیقه روی اروپا تاباند و با سرعت ۸ کیلومتر بر ثانیه از فرانسه تا غرب روسیه حرکت کرد.

با وجود پوشش ابری سنگین، برخی ناظران زمینی فلاشی از نور را مشاهده کردند و فضانوردان میر نیز دیسکی کم‌نور را روی سطح سیاره دیدند. این موفقیت نسبی، الهام‌بخش برنامه‌های بزرگ‌تری شد و سیروماتنیکوف از طرح نهایی خود برای استقرار شبکه‌ای از ۳۶ آینه‌ی فضایی با قطر ۲۰۰ متر خبر داد که می‌توانستند نوری ۵۰ برابر درخشان‌تر از ماه را روی زمین متمرکز کنند.

اما ادامه‌ی پروژه با شکست همراه شد. در ۵ فوریه ۱۹۹۹، آینه‌ی بزرگ‌تر «زنامیا-۲.۵» با قطر ۲۵ متر، که قرار بود منطقه‌ای به پهنای ۷ کیلومتر را با روشنایی ۵ تا ۱۰ برابر ماه کامل روشن کند، حین بازشدن به آنتن فضاپیما گیر کرد و پاره شد.

تلاش‌های کنترل مأموریت برای آزادسازی آینه بی‌نتیجه ماند و آینه به همراه فضاپیما به جو زمین بازگشت و در اقیانوس آرام سوخت. این شکست، پایان عملی پروژه‌ی زنامیا بود و برنامه‌ی «زنامیا-۳» با آینه‌ای ۷۰ متری که قرار بود در سال ۲۰۰۱ پرتاب شود، به دلیل کمبود بودجه لغو شد.

اکنون، سه دهه بعد، ایده‌ی بلندپروازانه سیروماتنیکوف توسط سرمایه‌داران حوزه‌ی فضا احیا شده است. استارتاپ آمریکایی رفلکت اوربیتال به‌تازگی مجوز سازمان ارتباطات فدرال را برای پرتاب ماهواره‌ای آزمایشی دریافت و هدف نهایی‌اش را استقرار ۵۰هزار آینه‌ی فضایی در مدار اعلام کرده است تا بتوانند نور خورشید را به هر نقطه‌ی تاریکی از زمین بتابانند.

با‌این‌حال، این طرح بار دیگر نگرانی‌های جدی اخترشناسان را برانگیخته است. آن‌ها معتقدند انبوه این ماهواره‌های بازتاب‌دهنده، رصد آسمان شب را با اختلال بی‌سابقه مواجه و عملاً پنجره‌ی انسان به سوی مشاهده کیهان را مسدود خواهد کرد.