وداع ناسا با ماون؛ مدارگرد ناظر جو مریخ پس از ۱۱ سال به پایان عمر خود رسید

ناسا چهارشنبه ۳ ژوئن در بیانیه‌ای اعلام کرد که مدارگرد مریخی این سازمان به نام ماون (MAVEN)، پس از ۱۱ سال مطالعه‌ی سیاره سرخ، به‌طور رسمی به پایان عمر خود رسیده است. مقصر این اتفاق، تخلیه‌ی کامل باتری‌های فضاپیما بوده که ظاهراً دراثر یک ناهنجاری ناشناخته رخ داده است.

ماون (مخفف مأموریت تکامل مواد فرار و جو مریخ) ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴ وارد مدار مریخ شد تا جو اسرارآمیز این سیاره را مطالعه کند. این فضاپیما که در هر روز زمینی حدود ۶٫۶ بار به دور مریخ می‌چرخید، درطول بیش از یک دهه فعالیت خود به اکتشافات بی‌شماری کمک کرد؛ از جمله نخستین مشاهدات مستقیم از فرایندی چند میلیون ساله که به‌طور پیوسته جو مریخ را از بین می‌برد.

ماون همچنین یکی از عناصر مهم در شبکه‌ی ارتباطی پشتیبانی از مریخ‌نوردهای ناسا در سطح مریخ محسوب می‌شد. این فضاپیما مانند یک پل مخابراتی قدرتمند، داده‌های علمی و تصاویر جمع‌آوری‌شده توسط ربات‌های کاوشگر روی خاک مریخ را دریافت و به زمین ارسال می‌کرد.

در ۶ دسامبر ۲۰۲۵، زمانی که ماون در جریان یک گردش مداری معمولی به پشت مریخ رفت، ناسا به‌طور غیرمنتظره ارتباطش با این فضاپیما را از دست داد. هنگامی که انتظار می‌رفت فضاپیما دوباره از پشت سیاره ظاهر شود، شبکه فضای دوردست ناسا (DSN) هیچ سیگنالی از آن دریافت نکرد. DSN شبکه‌ای بین‌المللی از آنتن‌های رادیویی است که ارتباط زمین با فضاپیماهای مختلف را برقرار می‌کند.

ناسا در دسامبر گذشته احتمال داد که شاید مدار ماون تغییر کرده باشد. این ترس زمانی تأیید شد که مریخ‌نورد کیوراسیتی ناسا، در دو روز جداگانه در اواسط دسامبر ۲۰۲۵،‌ از سطح مریخ به سمت جایی که انتظار می‌رفت ماون در آن قرار داشته باشد نگاه کرد، اما نتوانست فضاپیما را تشخیص دهد.

تلاش‌های ناسا برای عیب‌یابی ماون از راه دور، زمانی پیچیده‌تر شد که «مقارنه خورشیدی مریخ» از راه رسید. این اصطلاح به دوره‌ای اشاره دارد که زمین و مریخ در دو سوی مخالف خورشید قرار می‌گیرند و در نتیجه، امکان برقراری ارتباط با ناوگان فضاپیماهای فعال در اطراف سیاره سرخ از بین می‌رود. مقارنه خورشیدی مریخ از ۲۹ دسامبر ۲۰۲۵ تا ۱۶ ژانویه ۲۰۲۶ ادامه داشت.

ناسا سپس در ماه فوریه کمیته‌ای برای بررسی ناهنجاری پیش‌آمده برای ماون تشکیل داد تا وضعیت آن را ارزیابی کند. اکنون این تیم نتایج خود را منتشر کرده است: فضاپیما دیگر قابل بازیابی نیست و مأموریت آن به‌طور رسمی به پایان رسیده است.

علت دقیق از کار افتادن ماون هنوز مشخص نیست و ناسا در ماه‌های آینده به بررسی موضوع ادامه خواهد داد. بااین‌حال، کمیته بررسی برخی جزئیات اولیه را منتشر کرده است. «بخش کوتاهی از داده‌های تله‌متری» که توسط شبکه فضای دوردست دریافت شد، نشان می‌دهد ماون هنگام خروج از پشت مریخ در ماه دسامبر، با سرعتی فراتر از حد معمول در حال چرخش بوده است؛ وضعیتی که از تغییر در مسیر مداری فضاپیما حکایت می‌کند.

در نشست چهارشنبه، شانون کری، پژوهشگر اصلی مأموریت ماون، این فضاپیما را «بهترین ناظر فرار جوی در سرتاسر منظومه شمسی» توصیف کرد. او گفت اعضای تیم ماون پایان ناگهانی این مأموریت را به «از دست دادن یکی از عزیزان» تشبیه کرده‌اند.

با وجود پایان رسمی مأموریت، داده‌های جمع‌آوری‌شده توسط ماون همچنان برای سال‌ها به پیشبرد پژوهش‌های علمی کمک خواهند کرد. اوایل همین ماه، پژوهشگران با استفاده از داده‌های این مدارگرد، پدیده‌ای ناشناخته را در جو مریخ شناسایی کردند که نشان می‌دهد سپر مغناطیسی نازک این سیاره احتمالاً بیش از آنچه قبلاً‌ تصور می‌شد، از مریخ در برابر تابش خورشیدی محافظت می‌کند.

ماون همچنین نخستین شواهد مستقیم از «برون‌پاشی جوی» را آشکار کرد؛ فرایندی که در آن باد خورشیدی با لایه‌های فوقانی جو مریخ برخورد و ذرات آن را به فضا پرتاب می‌کند. این روند به‌تدریج جو را فرسایش می‌دهد و می‌تواند توضیح دهد که چرا مریخ در گذر زمان به سیاره‌ای خشک و ظاهراً مرده تبدیل شد، در حالی که زمین توانست به دنیایی زنده و پویا تکامل یابد.

فضاپیمای ماون همچنین چندین نوع شفق قطبی را در مریخ شناسایی کرد و نشان داد که مگنتوسفر مریخ در زمان آرام‌شدن باد خورشیدی می‌تواند تا هزاران کیلومتر منبسط شود. تمامی این یافته‌ها تصویری دقیق‌تر و پیچیده‌تر از تعامل میان جو مریخ، سپر مغناطیسی آن و تابش خورشیدی ارائه می‌کنند؛ دانشی که درک آن پیش از اعزام فضانوردان به سیاره سرخ، اهمیت حیاتی خواهد داشت.