اکنون بیش از ۱۰هزار ماهواره استارلینک در مدار زمین وجود دارد

در عمده سال‌های عصر فضا، حضور ما در مدار زمین نسبتاً ناچیز بوده است. تا اوایل قرن بیست‌و‌یکم، تنها چند صد ماهواره به طور همزمان در اطراف زمین فعالیت می‌کردند و این تعداد تا دهه‌ی ۲۰۱۰ به چند هزار رسید.

اما در سال ۲۰۱۹ همه چیز تغییر کرد. آن سال شرکتی به نام اسپیس‌ایکس اولین ماهواره‌های خود را برای منظومه اینترنتی استارلینک پرتاب کرد. از آن زمان، اسپیس‌ایکس بی‌وقفه ماهواره‌های استارلینک را به مدار زمین می‌فرستد و به‌تازگی به نقطه عطف مهمی دست یافته است که این دوران جدید و دشوار را تثبیت می‌کند.

درحال‌حاضر بیش از ۱۰هزار ماهواره‌ی فعال استارلینک در فضا وجود دارد که حدود دو سوم کل ماهواره‌های موجود در مدار زمین را تشکیل می‌دهند. این عددی است که تا همین ۱۰ سال پیش باورنکردنی به نظر می‌رسید و نشانگر سرعتی از رشد است که کارشناسان هنوز در تلاش برای درک آن هستند.

هیو لوئیس، متخصص زباله‌های فضایی از دانشگاه بیرمنگام در انگلستان، به ساینتیفیک آمریکن می‌گوید: «استارلینک رابطه ما با فضا را تغییر داده است. منظره شب دیگر مانند گذشته نیست و مطمئن نیستم که دوباره به حالت اول برگردد.»

سه‌شنبه ۱۷ مارس (۲۶ اسفند ۱۴۰۴)، ساعت ۰۱:۱۹ بامداد به وقت ساحل شرقی ‌آمریکا (۰۹:۱۹ صبح به وقت ایران)، یک موشک فالکون ۹ از مجتمع پرتاب فضایی ۴ شرقی در پایگاه نیروی فضایی وندنبرگ در کالیفرنیا به‌همراه ۲۵ ماهواره استارلینک پرتاب شد.

طبق گزارش جاناتان مک‌داول، اخترفیزیکدانی که پرتاب‌های فضایی جهانی را ردیابی می‌کند، پرتاب هفته‌ی گذشته‌ی اسپیس‌ایکس، کل ماهواره‌های فعال استارلینک در مدار زمین را به عدد ۱۰٬۰۲۰ رساند. این شرکت پس از ۷ سال پرتاب بی‌وقفه، اکنون به این عدد پنج رقمی عملیاتی دست یافته است. البته از مه ۲۰۱۹ تاکنون در مجموع ۱۱٬۵۲۹ ماهواره استارلینک در فضا قرار گرفته؛ اما برخی از آن‌ها جایگزین فضاپیماهای غیرفعال و خارج از مدار شده‌اند.

و این قدرت از چشم رقبای مشتاق به رقابت با سلطه استارلینک پنهان نمانده است. در ایالات متحده، منظومه ماهواره‌ای لئو آمازون (کویپر سابق) که توسط جف بیزوس پشتیبانی می‌شود، حدود ۲۰۰ ماهواره از بیش از ۷۵۰۰ ماهواره‌ی برنامه‌ریزی‌شده را پرتاب کرده است. در چین، منظومه‌های چیان‌فن و گُووانگ با حمایت دولت به دنبال استقرار ۱۵هزار و ۱۳هزار ماهواره هستند.

بااین‌حال، فعلاً این استارلینک است که پادشاهی می‌کند و جایگاه خود را به عنوان حاکم بلامنازع لجستیک، تولید ماهواره و ظرفیت پرتاب تثبیت کرده است. موشک چندبارمصرف فالکون ۹ این شرکت که اکنون بیش از ۶۰۰ پرتاب در کارنامه‌اش دارد، به اسپیس‌ایکس امکان داده است تا استارلینک را با سرعتی فوق‌العاده بالا مستقر کند و تا ۶۰ ماهواره در هر پرتاب به مدار زمین بفرستد. در مقابل، بزرگ‌ترین منظومه ماهواره‌ای بعدی در فضا، یعنی وان‌وب اروپا، فقط ۶۵۴ ماهواره دارد.

استارلینک بر ارتفاعاتی که در آن فعالیت می‌کند سلطه دارد: حدود ۴۸۰ تا ۵۵۰ کیلومتر بالاتر از زمین. ماهواره‌ها در شبانه‌روز به‌منظور جلوگیری از برخورد‌هایی که می‌تواند هزاران قطعه زباله فضایی ایجاد کند، به‌طور خودکار از یکدیگر و سایر ماهواره‌ها دوری می‌کنند. اگر چنین ماهواره‌هایی با هم برخورد کنند، می‌تواند موجب آبشاری از برخوردها شود که فضای اطراف زمین را به طور موقت غیرقابل استفاده می‌کند؛ همان سناریویی که با عنوان «سندرم کسلر» شناخته می‌شود.

در دسامبر ۲۰۲۵، اسپیس‌ایکس گزارشی را به کمیسیون ارتباطات فدرال آمریکا ارائه کرد که همراه با گزارش قبلی ارائه‌شده در ماه ژوئن، نشان داد استارلینک حدود ۳۰۰هزار مانور جلوگیری از برخورد را تنها در سال ۲۰۲۵ انجام داده است. این آمار خیره‌کننده به معنای تقریباً ۴۰ مانور به ازای هر ماهواره در طول ۱۲ ماه است؛ درحالی‌که پیش از استارلینک، یک ماهواره ممکن بود تنها چند مانور اجتنابی در کل سال انجام دهد.

تاکنون همه چیز به‌خوبی پیش رفته است؛ با وجود ارقام سرسام‌آور، تعداد برخورد ماهواره‌های استارلینک صفر بوده است. اما برخی نگران هستند که چنین حادثه‌ای دیر یا زود بالاخره رخ خواهد داد؛ به ویژه با توجه به اینکه منظومه‌های ماهواره‌ای بزرگ دیگر نیز در حال تشکیل در مدار هستند. سامانتا لاولر، اخترشناس از دانشگاه رجینا در ساسکاچوان کانادا می‌گوید: «توانایی ما برای استفاده مداوم از مدار به تداوم عملکرد بی‌نقص استارلینک بستگی دارد.»

اما وضعیت به‌کلی بدون نقص نبوده است. در ژوئیه ۲۰۲۴ قطعه‌ای ۲٫۵ کیلوگرمی از یک ماهواره استارلینک که به‌طور عمدی به خارج از مدار فرستاده شده بود، پس از ورود دوباره به جو، روی زمین سقوط کرد و در مزرعه‌ای در کانادا فرود آمد. در دسامبر ۲۰۲۵ چین گزارش داد که یک ماهواره‌ی این کشور نزدیک بود با یک ماهواره استارلینک برخورد کند. همان ماه، یک ماهواره استارلینک در مدار منفجر شد و ده‌ها قطعه زباله را به اطراف پرتاب کرد؛ هرچند خوشبختانه هیچ برخوردی در فضا رخ نداد.

اسپیس‌ایکس در گزارش خود به کمیسیون ارتباطات فدرال در دسامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که علت انفجار را شناسایی کرده و قطعات مسئول را از ماهواره‌های استارلینک بعدی حذف کرده است. علاوه‌براین، اثرات اقلیمی ماهواره‌های متعدد استارلینک که هر روز در جو ما می‌سوزند، هنوز به خوبی شناخته نشده‌اند و می‌توانند دمای استراتوسفر را تغییر دهند.

مطالعه‌ای به سرپرستی الخاندرو بورلاف در مرکز تحقیقات ایمز ناسا که ماه گذشته منتشر شد، نشان داد که افزودن نیم‌میلیون ماهواره به مدار زمین به خراب‌شدن تقریباً هر عکس گرفته‌شده توسط تمام تلسکوپ‌های زمینی و بسیاری از تصاویر تلسکوپ‌های فضایی منجر خواهد شد. برای علاقه‌مندان به آسمان شب، پیش‌بینی‌ها نگران‌کننده است: «هیچ مکانی در آسمان وجود ندارد که فاقد ماهواره باشد.» بورلاف می‌گوید. حتی قراردادن تمام تلسکوپ‌های آینده در مدار، آن‌طور که برخی پیشنهاد کرده‌اند، جوابگو نیست.

میلاد میرکانی

آلودگی نوری فراتر از زمین؛ تلسکوپ‌های فضایی نیز قربانی منظومه‌های ماهواره‌ای هستند

مطالعه '4

چنین اعدادی فقط حدسی نیستند؛ نقطه عطف ۱۰هزار ماهواره فعال استارلینک در مدار تنها آغاز رابطه جدید ما با مدار زمین است. از منظومه‌های اینترنتی بزرگ، ده‌ها هزار ماهواره برنامه‌ریزی شده‌اند تا در سال‌های آینده پرتاب شوند و ماسک به‌تازگی طرح‌هایی را برای پرتاب یک میلیون ماهواره برای یک مرکز داده هوش مصنوعی مداری جدید با استفاده از موشک عظیم جدید استارشیپ اعلام کرده است. درحال‌حاضر در مجموع، ۱٫۷ میلیون ماهواره به طور جهانی پیشنهاد شده‌اند.

دقیقاً چه تعداد ماهواره می‌توانند در مدار زمین قرار بگیرند تا پیش از آنکه برخوردها اجتناب‌ناپذیر شوند؟ متاسفانه هنوز مشخص نیست. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۲ نشان داد که میلیون‌ها ماهواره امکان‌پذیر است؛ اما کارشناسان دیگر باور دارند این عدد به صدهزار نزدیک‌تر است. چنین اعدادی ممکن است باورنکردنی به نظر برسد، اما ۱۰هزار ماهواره هم تا همین اواخر دور از انتظار به نظر می‌رسید.

امروز بیش از ۱۰هزار ماهواره از اسپیس‌ایکس وجود دارد و تعدادشان هر ماه بیشتر می‌شود. مدار زمین که تا همین ۷۰ سال پیش عاری از هرگونه ماشین‌آلات انسان‌ساخت بود، اکنون روز به روز به دست ما شلوغ و شلوغ‌تر می‌شود.