از خلیج فارس تا سیلیکون‌ولی؛ انسداد تنگه هرمز چگونه صنعت جهانی تراشه را فلج می‌کند؟

به‌گزارش بلومبرگ، شرکت‌های بزرگ تولیدکننده‌ی تراشه در آسیا، از جمله غول‌هایی مانند TSMC و سامسونگ، در پی بسته‌شدن تنگه‌ی هرمز با اختلالات جدی در تأمین نفت و سایر کالاهای اساسی مواجه شده‌اند. این شرکت‌ها در حال آماده‌سازی طرح‌های اضطراری هستند تا در صورت طولانی‌شدن جنگ در خاورمیانه، اثرات مخرب آن را به حداقل برسانند.

هوشیار ذوالفقارنسب

تنگه هرمز: جایی که جغرافیا، اقتصاد جهان را شکل می‌دهد

مطالعه '11

طیف وسیعی از مواد اولیه‌ی مورد نیاز برای ساخت تراشه، از جمله یک‌پنجم گاز طبیعی مایع (LNG) جهان، از تنگه‌ی استراتژیک هرمز عبور می‌کند. هر هفته بسته‌ماندن این شریان حیاتی، خطر توقف کامل زنجیره‌ی تأمین نیمه‌هادی‌ها را بیشتر می‌کند؛ تراشه‌هایی که برای ساخت همه‌چیز، از گوشی‌های هوشمند و خودروها گرفته تا موشک‌ها و سرویس‌های هوش مصنوعی، کاملا ضروری هستند.

بحران ناشی از انسداد تنگه‌ی هرمز در حالی رخ می‌دهد که تولیدکنندگان پیش‌‌تر هم ظرفیت بیشتری را به تولید تراشه‌های پیشرفته‌ی سرورها و دیتاسنترها اختصاص داده بودند و تولید تراشه‌های معمولی برای گوشی‌ها، کامپیوترها، خودروهای برقی و تجهیزات پزشکی را کاهش داده بودند. نتیجه‌ی این سیاست، گران‌ترشدن لوازم الکترونیکی در سراسر جهان بود و حالا انسداد تنگه، قیمت‌ها را بیش‌از پیش به اوج رسانده است.

صنعت تولید تراشه به‌شدت انرژی‌بر است. هر یک درصد افزایش در قیمت برق، هزینه‌های تولید را برای تراشه‌سازان و تأمین‌کنندگانی که به‌شدت به واردات انرژی وابسته‌اند، بالا می‌برد.

تأمین انرژی اکنون دغدغه‌ی اصلی TSMC به‌حساب می‌آید؛ شرکتی که تولیدکننده‌ی اصلی گران‌ترین و پیشرفته‌ترین تراشه‌های جهان برای انویدیا، AMD و اپل به شمار می‌رود. تایوان بیش‌از ۹۰ درصد از نیازهای انرژی خود را وارد می‌کند و برای تولید برق، به واردات LNG (با ماندگاری و انقضای محدود)، وابستگی شدیدی دارد. براساس داده‌های ردیابی کشتی‌ها که توسط بلومبرگ گردآوری شده، در سال ۲۰۲۵ تقریبا ۴۰ درصد از LNG تایوان از خاورمیانه تأمین شده است.

حتی پیش‌از آغاز جنگ در ایران، سی.سی. وی، مدیرعامل TSMC، نگران وضعیت تأمین انرژی بود. او در ماه ژانویه گفته بود: «بزرگ‌ترین نگرانی من برق تایوان است. من به برق کافی نیاز دارم تا بتوانم ظرفیت تولیدم را بدون محدودیت گسترش دهم.» دستگاه‌های لیتوگرافی EUV شرکت ASML که TSMC برای تولید تراشه‌های پیشرفته از آن‌ها استفاده می‌کند، به‌طور ویژه‌ای تشنه‌ی انرژی هستند.

کره‌جنوبی نیز که میزبان غول‌هایی چون سامسونگ و SK Hynix، تولیدکنندگان اصلی تراشه‌های حافظه است، وابستگی سنگینی به انرژی وارداتی دارد. حدود ۷۰ درصد از نفت خام و یک‌پنجم واردات LNG کره‌جنوبی از خاورمیانه می‌آید که بخش عمده‌ی آن از طریق تنگه‌ی هرمز جابه‌جا می‌شود.

راجر شنگ، نایب‌رئیس بخش تحقیقات در شرکت مشاوره‌ی فناوری گارتنر معتقد است که توقف محموله‌های نفت و گاز باعث «گسستگی در زنجیره‌ی طولانی تأمین مشتقات پایین‌دستی نفت» می‌شود. از جمله محصولات جانبی فرآوری نفت خام و گاز طبیعی که برای ساخت تراشه‌ی حیاتی هستند، می‌توان به هلیوم، برم، گوگرد و انواع تینرها اشاره کرد.

نگرانی ویژه‌ای در مورد تینرهایی وجود دارد که در فرآیند چاپ مدارها روی ویفرها (لایه‌های فوق‌نازک سیلیکونی که پایه‌ی تراشه‌ها هستند) استفاده می‌شوند. تراشه‌سازان به حلال‌هایی مانند PGMEA، PGME و اتیل لاکتات نیاز دارند؛ اما هیچ نهادی وضعیت ذخایر جهانی چنین موادی را به‌طور دقیق مشخص نکرده است که همین امر، خطر محاسبات اشتباه را افزایش می‌دهد. این مواد پس‌از بازشدن، ماندگاری بسیار محدودی دارند.

تینرها روی ویفرها پوشانده می‌شوند تا فتورزیست‌ها (مواد حساس به نور که برای الگوبرداری از مدارها استفاده می‌شوند) بتوانند به‌طور یکنواخت روی سطح اعمال شوند. تأمین خود فتورزیست‌ها نیز یک چالش جدی است. تولیدکنندگان ژاپنی این مواد که برای تأمین نفتا (محصول جانبی نفت) به‌شدت به خاورمیانه وابسته‌اند، اکنون با مشکلات جدی در خرید مواجه شده‌اند. شرکت بزرگ شین‌-اتسو، تولیدکننده‌ی فتورزیست، ویفرهای سیلیکونی و ترموپلاستیک، اخیرا پیش‌بینی درآمدهای خود را به‌دلیل اختلال در زنجیره‌ی تأمین متوقف کرد.

از سوی دیگر، در اوایل ماه مارس و پس‌از آنکه شرکت قطر انرژی فعالیت تأسیسات LNG رأس لفان و مسیعید را متوقف کرد، حدود یک‌سوم از تأمین جهانی هلیوم از چرخه‌ی بازار خارج شد. بازگشت کامل این ظرفیت ممکن است تا پنج سال طول بکشد.

هلیوم، از محصولات جانبی LNG، برای چاپ و حکاکی مدارها روی سیلیکون، خنک نگه‌داشتن ویفرها و در نهایت افزایش بازدهی تراشه‌های نهایی کاملا ضروری است؛ این اختلال، شرکت‌هایی مانند سامسونگ، SK Hynix و چانگ‌شین مموری چین را به‌شدت آسیب‌پذیر کرده؛ زیرا تراشه‌های حافظه درمقایسه‌با تراشه‌های منطقی؛ مثل پردازنده‌های ساخت TSMC، به هلیوم بسیار بیشتری نیاز دارند. کره‌جنوبی حدود ۶۵ درصد از هلیوم خود را از قطر و ۳۰ درصد را از آمریکا وارد می‌کند. به‌گزارش مؤسسه‌ی تحقیقاتی Trivium، چین نیز ۸۰ درصد هلیوم موردنیازش را وارد می‌کند که تأمین‌کنندگان اصلی آن قطر و روسیه هستند.

بسته‌شدن تنگه‌ی هرمز همچنین باعث کاهش عرضه‌ی اسید سولفوریک با خلوص بالا و گاز هیدروژن بروماید با خلوص بالا شده است؛ ماده‌ی اول برای تمیزکردن ویفرها و پاک‌کردن مواد فتورزیست استفاده می‌شود و ماده‌ی دوم نقشی حیاتی در فرآیند حکاکی ایفا می‌کند.

مدیران ارشد شرکت‌های TSMC، SMIC، سامسونگ، SK Hynix و Micron می‌گویند که اختلالات پیش‌‌آمده، در کوتاه‌مدت تأثیر محدودی خواهند داشت. در سال‌های اخیر، شرکت‌های بزرگ انبارهای خود را پر کرده‌اند و همین موضوع به آن‌ها زمان می‌دهد تا منابع تأمین خود را متنوع کنند.

کانگ هون-سیک، رئیس دفتر ریاست‌جمهوری کره‌جنوبی، در ماه آوریل اعلام کرد که تراشه‌سازان کشورش برای چندین ماه هلیوم ذخیره کرده‌اند و مشکل خاصی در حفظ این موجودی، پیش‌بینی نمی‌شود. بانک مرکزی کره نیز تأیید کرد که ذخایر بُرم و هلیوم برای پوشش نیاز چندین ماه کافی است؛ در ژاپن هم سانائه تاکایچی، نخست‌وزیر کشور، اطمینان داده که عرضه‌ی نفتا برای تأمین تقاضای داخلی تا سال آینده کفایت می‌کند.

اما سطح هشدارها در حال افزایش است. یک اتاق فکر وابسته به کمیسیون توسعه و اصلاحات ملی چین هشدار داده است که طولانی‌شدن محاصره‌ی تنگه هرمز، می‌تواند خطرات ناشی از کمبودها را برای صنعت تراشه‌ی چین تشدید کند؛ صنعتی که هم‌اکنون با فشارهای کنترل صادرات آمریکا دست‌وپنجه نرم می‌کند.

حتی TSMC نیز که قدرت خرید بالایی برای قرارگرفتن در صدر صف دریافت مواد دارد، با احتیاط برخورد می‌کند. وندل هوانگ، مدیر ارشد مالی TSMC، در اوایل آوریل گفت که شرکت پیش‌از آغاز جنگ، مواد اولیه‌ای مانند هلیوم و هیدروژن را از چندین منطقه‌ی مختلف تأمین کرده و انتظار ندارد در کوتاه‌مدت با مشکل کمبود مواجه شود؛ اما تأیید کرد که قیمت برخی مواد شیمیایی و گازها به‌دلیل شرایط خاورمیانه افزایش خواهد یافت و هنوز برای تعیین مقدار دقیق این تأثیر مالی زود است.

در حال حاضر، تراشه‌سازان در تایوان، کره جنوبی و ژاپن در حال خرید هلیوم از آمریکا و کانادا هستند و برای تضمین دریافت گازهای با خلوص بالا، هزینه‌های اضافی پرداخت می‌کنند. سامسونگ و SK Hynix نیز بازیافت برخی مواد از جمله هلیوم را آغاز کرده‌اند.

سازندگان کنسول‌های بازی، گوشی‌های هوشمند اقتصادی، لوازم خانگی و خودروها که فروش محصولاتشان کاملا به پایین نگه‌داشتن قیمت‌ها وابسته است، از همین حالا فشار افزایش قیمت تراشه‌های حافظه و ذخیره‌سازی را حس می‌کنند. در صورت بروز کمبود شدید، این شرکت‌ها نمی‌توانند با پرداخت مبالغ نجومی، قطعات مورد نیازشان را خارج از نوبت تهیه کنند؛ برای مثال، نینتندو با وجود خطر کاهش تقاضا، مجبور شد قیمت کنسول تازه‌وارد سوئیچ ۲ را افزایش دهد.

نگرانی دیگر تراشه‌سازان، توقف تولید مشتریانشان به‌دلیل کمبود مواد دیگر است. تأمین ماده‌ی نفتا در این میان یک چالش اساسی است؛ کمبود نفتا به‌طور موقت باعث توقف خط تولید سرویس‌های بهداشتی ماژولار شرکت ژاپنی Toto شد و شرکت ایسوزو موتورز را نیز مجبور به تغییر ظرفیت خطوط تولید اتوبوس‌هایش کرد.

اگر بحران تنگه‌ی هرمز طولانی شود، صنعت هوش مصنوعی نیز از ترکش‌های آن در امان نخواهد ماند. راجر شنگ در همین باره می‌گوید: «این وضعیت می‌تواند در نهایت تقاضا برای سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی را به‌ویژه در میان حامیان مالی خاورمیانه کاهش دهد و برنامه‌ی آن‌ها برای ساخت دیتاسنترها را در هاله‌ای از ابهام فرو ببرد.»