ژاپن میتوانست امروز ابرقدرت دنیا باشد، چگونه با یک اشتباه سه دهه درجا زد؟
مطالعه ۱۵ دقیقهتوافق ارزی در نیویورک و سرازیر شدن وامهای ارزان، حبابی ساخت که با ترکیدن آن بورس توکیو بیش از سه دهه یخ زد.
سال ۱۹۸۹، محاسبهای عجیب در محافل اقتصادی جهان دستبهدست میشد؛ اگر زمینهای کاخ امپراتوری در مرکز توکیو را میفروختید، با پولش میتوانستید کل ایالت کالیفرنیا را با تمام شهرها، مزارع و آسمانخراشهایش یکجا بخرید!
آن روزها ژاپنیها نه روی کاغذ، بلکه در عمل جهان را میخریدند. خیابانهای آمریکا پر بودند از خودروهای تویوتا و هوندا، جوانان در نیویورک و لندن با واکمن سونی راه میرفتند و شرکتهای ژاپنی یکییکی نمادهای سرمایهداری آمریکا، از استودیوهای هالیوود گرفته تا برج معروف راکفلر سنتر را تصاحب میکردند.
همهچیز طوری پیش میرفت که انگار تا پایان قرن بیستم، ژاپن تاج ابرقدرتی اقتصاد جهان را از سر آمریکا برمیدارد. اما ناگهان ورق برگشت؛ بدون اینکه جنگی در بگیرد، بدون تحریم خارجی و بدون اینکه زلزلهای کارخانهها را ویران کند، موتور اقتصاد ژاپن از حرکت ایستاد.
بورس توکیو سقوط کرد و کشور وارد کمایی سهدههای شد؛ کمایی آنقدر عمیق که ۳۴ سال و دو ماه طول کشید تا شاخص بورس ژاپن در فوریهی ۲۰۲۴ دوباره به عددی برسد که آخرین بار در دسامبر ۱۹۸۹ روی تابلو دیده بود. در این فاصله، یک نسل به دنیا آمد، مدرسه رفت، ازدواج کرد و پا به میانسالی گذاشت، اما اقتصاد ژاپن انگار در زمان یخ زده بود.
چکیده مقاله: ژاپن پس از ویرانی جنگ جهانی دوم، با کمک سفارشهای جنگ کره، سرمایهگذاری صنعتی و صادرات به یکی از قدرتمندترین اقتصادهای جهان تبدیل شد. اما توافق پلازا، تقویت ین و کاهش نرخ بهره، پول ارزان را به بازار زمین و سهام سرازیر کرد و حبابی عظیم ساخت. با سقوط قیمت داراییها، بدهی شرکتها و زیان بانکها باقی ماند. تأخیر در پاکسازی وامهای بد، شرکتهای زامبی، تورم پایین، پیری جمعیت و ظهور رقبای آسیایی، بازگشت ژاپن به رشد پرشتاب گذشته را ناممکن کرد.
چطور کشوری که از خاکستر جنگ جهانی دوم برخاست و نفس غولهای صنعتی غرب را برید، با دستهای خودش تلهای ساخت که بیش از سی سال در آن گیر افتاد؟
معجزهای که از دل جنگ همسایه بیرون آمد
اگر در سال ۱۹۴۵ در خیابانهای توکیو یا اوساکا قدم میزدید، به ذهنتان هم خطور نمیکرد ژاپن روزی آمریکا را چالش بکشد. شهرها ویران شده بودند، کمبود تجهیزات و مواد اولیه در کارخانهها بیداد میکرد و میلیونها نفر به زحمت از پس تأمین خوراک و مسکنشان برمیآمدند.
ژاپنِ شکستخورده باید ماشین جنگیاش را اوراق میکرد و از نو یاد میگرفت چطور اقتصادش را روی زندگی روزمره متمرکز کند. اصلاحات دوران اشغال آمریکا، از تقسیم زمینهای کشاورزی گرفته تا شکستن انحصار شرکتهای غولپیکر، زمینهی تغییر را آماده کرد؛ اما جرقهای که موتور کارخانهها را روشن نگه داشت، از جای دیگری آمد.
ژوئن ۱۹۵۰، جنگ کره آغاز شد و ارتش آمریکا برای تعمیر تجهیزات، تهیه کالا و تأمین تدارکات نیروهایش، به نزدیکترین پایگاه صنعتی بزرگ منطقه یعنی ژاپن روی آورد. سفارشهای نظامی آمریکا مثل خون تازه در رگهای صنعت نیمهجان ژاپن دوید.
سفارشهای جنگ کره، کارخانههای ویران ژاپن را دوباره به کار انداخت
کارخانهها شبانهروز روشن ماندند و دلارهایی که از این راه وارد کشور شد، سرمایهی اولیه را برای خرید ماشینآلات مدرن فراهم کرد. جنگ کره بهتنهایی معجزهی ژاپن را رقم نزد، اما به صنعتی که میخواست روی پای خودش بایستد، همان فرصت و پول نقدی را داد که به آن نیاز داشت.
ژاپنیها اما به فروش تدارکات جنگی قانع نماندند و سود حاصل از این سفارشها را صرف یادگیری کردند؛ فناوریهای غربی خریدند، مهندسان جوانشان را آموزش دادند و کیفیت تولید را بالا بردند. دولت سرمایهگذاری در زیرساخت و صنایع مهم را تشویق میکرد و بانکها با سخاوت به کارخانهها وام میدادند تا برای سالهای آینده برنامه بریزند.
دسترسی به اعتبار، زمانی که به تجهیزات، تولید و صادرات میرسید، بخشی از موتور رشد میشد؛ ولی همین رابطهی نزدیک بانک و بنگاه سالها بعد روی دیگرش را هم نشان داد.
ترکیب سرمایه، فناوری و تولید باکیفیت، اقتصاد ژاپن را طی دو دهه چند برابر کرد
بین سالهای ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۳، اقتصاد ژاپن بهطور میانگین سالانه نزدیک به ۱۰ درصد رشد واقعی داشت؛ سرعتی که اندازه اقتصاد را تقریباً هر هفت سال دو برابر میکرد. سال ۱۹۶۴، وقتی جهان برای تماشای المپیک به توکیو آمد، ژاپنیها با راهاندازی قطار سریعالسیر شینکانسن همه را مبهوت کردند.
کشوری که کمتر از بیست سال پیش درگیر آواربرداری و قحطی بود، حالا میتوانست قطارهای سریع، کارخانههای پیشرفته و محصولاتی بسازد که خریدار خارجی داشتند. مرحلهی بعدی کمی دشوارتر به نظر میرسید، ژاپن آماده میشد تا به قلب بازار بزرگترین قدرت صنعتی دنیا بزند.
شبی که دیترویت به لرزه افتاد
تا اوایل دههی ۱۹۷۰، خودروسازان آمریکایی در دیترویت رقبای ژاپنی را جدی نمیگرفتند. آمریکاییها عاشق خودروهای بزرگ و پرمصرف بودند و ماشینهای کوچک ژاپنی در چشمشان بیشتر شبیه اسباببازیهای ارزانقیمت به نظر میرسید. اما سال ۱۹۷۳، بحران نفتی معنی همهچیز را عوض کرد.
قیمت بنزین ناگهان بالا رفت و رانندهی آمریکایی برای اولینبار هنگام خرید خودرو نگرانی دیگری هم داشت. تویوتا، هوندا و نیسان با خودروهای کوچکتر و کممصرفتر به استقبال این تغییر رفتند. خودروسازان ژاپنی صرفا از بحران نفتی سود نبردند، آنها طی سالها، کیفیت و دوام محصول و شیوهی تولیدشان را بهبود داده بودند.
کارخانههای ژاپنی با کاهش ضایعات، محدودکردن موجودی انبار و پیداکردن نقصها پیش از آنکه به محصول نهایی برسد، هزینهها را پایین میآوردند. خودروهای ژاپنی هم ارزانتر بودند و هم دیرتر خراب میشدند. موج موفقیت خیلی زود از جادهها به جمعهای دوستانه و اتاق نشیمن خانهها رسید.
بحران نفتی، خودروهای کوچک و کممصرف ژاپنی را در آمریکاییها محبوب کرد
سال ۱۹۷۹، سونی واکمن را به بازار فرستاد که عادت گوشدادن به موسیقی را در کل دنیا تغییر داد. ژاپن دیگر فقط محصولات خوب و ارزان تولید نمیکرد؛ میتوانست سبک مصرف فناوری را هم بازتعریف کند. تلویزیونها، دوربینها و سیستمهای صوتی ژاپنی یکی پس از دیگری بازارهای جهانی را تسخیر کردند.
ازرا ووگل، جامعهشناس دانشگاه هاروارد در همان سال کتاب Japan as Number One را منتشر کرد که حالوهوای دوران را خوب نشان میداد؛ آمریکاییها که روزگاری الگوی صنعتی ژاپن بودند، حالا به ژاپن نگاه میکردند تا شیوهی تولید و مدیریتشان را یاد بگیرند.
مشکل تولیدکنندگان آمریکایی اما با تحسین رقیب و درسگرفتن از آن حل نمیشد. افزایش واردات و کسری تجاری، موفقیت ژاپن را به موضوعی سیاسی در واشنگتن تبدیل کرد. ژاپن برای رشد به فروش محصولاتش در بازارهای خارجی نیاز داشت و آمریکا از ارزانبودن واردات و دشوارشدن رقابت برای کارخانههایش ناراضی بود.
فشار تجاری سرانجام دو کشور را به جلسهای در هتلی در نیویورک کشاند، جلسهای که قرار بود نرخ ارز را اصلاح کند، اما در عمل بذر بزرگترین حباب مالی قرن بیستم را در خاک ژاپن کاشت.
تلهی پول ارزان؛ روزی که همه با وام زمین میخریدند
۲۲ سپتامبر ۱۹۸۵، مقامهای اقتصادی پنج قدرت صنعتی جهان، شامل آمریکا، ژاپن، آلمان غربی، فرانسه و بریتانیا در هتل پلازا دور هم جمع شدند. هدف جلسه روشن به نظر میرسید، ارزش بالای دلار باعث شده بود کالاهای آمریکایی در جهان گرانتر شوند و محصولات وارداتی در این کشور ارزانتر.
پنج کشور توافق کردند برای پایینآوردن ارزش دلار همکاری کنند و در پی این توافق، ین ژاپن در برابر دلار بهشدت تقویت شد.
توافق پلازا، ین را در برابر دلار تقویت کرد و سود صادرکنندگان ژاپنی را زیر فشار گذاشت
صادرکنندهی ژاپنی اثر توافق پلازا و تغییر ارز را در حسابهایش میدید. اگر قبلاً خودرویی را در آمریکا ده هزار دلار میفروخت، با نرخ هر دلار ۲۴۰ ین، ۲٫۴ میلیون ین کسب میکرد. ولی وقتی دلار به ۱۵۰ ین رسید، همان خودرو با همان قیمت، فقط ۱٫۵ میلیون ین برای کارخانه درآمد داشت.
کارخانه برای حفظ سود ناچار بود قیمت را بالا ببرد، هزینه را کاهش دهد یا تولید را به خارج انتقال دهد. دولت و بانک مرکزی ژاپن نگران بودند که فشار بر صادرکنندگان، رشد اقتصاد را کُند کند. طی سالهای ۱۹۸۶ و ۱۹۸۷، بانک مرکزی نرخ بهره را از ۵ درصد به ۲٫۵ درصد کاهش داد. پول ناگهان ارزان شد و وامگرفتن آسان.
همزمان بازارهای مالی نیز تغییر میکردند و شرکتهای صنعتی بزرگ و معتبر حالا راحتتر میتوانستند مستقیماً از بازار سرمایه پول بگیرند. بانکهای ژاپنی که میدیدند بخشی از مشتریان قدیمی و خوبشان را از دست میدهند، به فکر فرصتهای تازه افتادند، مثل وامدهی در بخش املاک و معاملات دارایی.
ترکیب نرخ بهرهی پایین، اعتبار فراوان و خوشبینی نسبت به آیندهی اقتصاد ژاپن، تقاضا برای زمین و سهام را افزایش داد و بعد چرخهای جادویی و خطرناک آغاز شد.
کاهش نرخ بهره و تغییر رفتار بانکها، پول ارزان را به زمین و سهام سرازیر کرد
با سرازیرشدن وامهای ارزان به بازار مسکن، قیمت زمین بالا رفت. هر بار که زمین گرانتر میشد، ارزش وثیقه نیز بالا میرفت. مالک میتوانست باتکیهبر افزایش قیمت ملکش وام بزرگتری بگیرد و دارایی بیشتری بخرد. خرید تازه، قیمتها را بالاتر میبرد و وثیقهها روی کاغذ باز هم ارزش بیشتری پیدا میکردند.
شرکتها و سرمایهگذاران در بازار سهام نیز بهدنبال سود بودند. قیمت سهام بنگاههایی که در حوزهی تولید خودرو یا تجهیزات الکترونیکی فعالیت میکردند، گاهی بیش از آنکه درآمد حاصل از تولید را بازتاب دهند، تحتتاثیر ارزش داراییها و انتظار رشد آینده قرار میگرفتند.
قبلاً در کارخانهها اعتبار به دستگاه، محصول و صادرات تبدیل میشد؛ ولی در این چرخه، بخش زیادی از اعتبار، قیمت داراییهایی را بالا میبرد که از قبل وجود داشتند. ثروت حاصل از رونق مالی در زندگی شهری هم منعکس میشد و خریدهای تجملی و معاملات بزرگ و مخارج پرزرقوبرق نماد رایج ژاپن دوران حباب بودند.
توافق پلازا بهتنهایی حباب اقتصادی ژاپن را بهوجود نیاورد، تقویت ین، واکنش بانک مرکزی و تغییر رفتار بانکها در کنار هم به آن نیرو دادند. تا وقتی زمین گران میشد، هم وامگیرنده ثروتمندتر میشد و هم بانک تصور میکرد پشتوانهی مطمئنی برای وامهایش دارد. اما روزهایی رسید که دیگر هیچ قیمتی بیشازحد بالا به نظر نمیآمد.
وقتی خرید قلب نیویورک نشانه غرور بود، نه زنگ خطر
اواخر دههی ۱۹۸۰، رونق زمین و سهام دیگر ربطی به رشد واقعی کسبوکارها نداشت. خریدار با وام زمینی را میخرید و انتظار داشت افزایش قیمت زمین، هم بخشی از بدهیاش را جبران کند و هم راهگشای وام بعدی باشد. خودِ بالارفتن قیمت، انگیزهای برای خرید بیشتر شده بود و بانکها هم که وثیقههای گرانتر را میدیدند، به مشتریان اعتبار بیشتری میدادند.
قیمت هر مترمربع زمین در توکیو بهقدری بالا رفت که برخی ادعا میکردند ارزش زمینهای کاخ امپراتوری با کل املاک کالیفرنیا برابری میکند! البته چنین معاملهای در کار نبود، فقط نشان میداد مردم چه نگاهی به بازار املاک دارند. در همان فضا، خرید داراییهای مشهور خارج از کشور نیز قدرت اقتصادی ژاپن را به رخ جهان میکشید.
اکتبر ۱۹۸۹، میتسوبیشی استیت ۵۱ درصد از سهام گروه مالک راکفلر سنتر نیویورک را خرید. برای آمریکاییهایی که قبلاً نفوذ و پیشرفت خودروها و کالاهای الکترونیکی ژاپنی را دیده بودند، خرید بخشی از این مجموعه معنایی فراتر از یک معاملهی ملکی داشت.
کشوری که چهار دهه پیش در جنگ شکست خورده بود، اکنون به سراغ شناختهشدهترین املاک آمریکا میرفت. از بیرون بهآسانی نمیشد تشخیص داد قدرت خرید ژاپنیها از توان صنعتیشان میآید یا تب داراییها، یا هر دو.
دو ماه بعد، در ۲۹ دسامبر ۱۹۸۹، شاخص بورس توکیو (نیکی ۲۲۵) روی ۳۸٬۹۱۶ واحد بسته شد و در آخرین روز معاملاتی سال به بالاترین سطح تاریخی خود رسید. بانک مرکزی از همان سال افزایش نرخ بهره را آغاز کرده بود و دوران وامهای ارزان رو به پایان بود. بازاری که برای بالا نگهداشتن قیمتها به تزریق پیوستهی پول تکیه داشت، به نخستین آزمون جدی خود نزدیک میشد.
سقوط؛ وقتی قیمتها آب رفتند اما بدهیها تکان نخوردند
سال ۱۹۹۰. بورس توکیو ورق خورد و سهام ژاپن سقوط کرد. سپس موج ریزش از تابلوی بورس به بازار زمین رسید و فاجعه وارد دفتر حسابداری بانکها و شرکتها شد. افت قیمت ملک، مبلغ وامی را که شرکتها هنگام گرانی گرفته بودند، کاهش نمیداد. ارزش وثیقهها پایین میآمد اما بدهیها سر جایشان میماندند؛ هرچه قیمتها بیشتر سقوط میکردند، وضعیت خطرناکتر میشد.
شرکتهای بدهکار برای اینکه ترازنامهشان را سبکتر کنند، سرمایهگذاری تازه را عقب میانداختند و درآمدشان را صرف بازپرداخت وام میکردند. بانکها با مشتریانی مواجه بودند که بازپرداخت بدهیشان دشوار شده بود و وثیقهها هم ارزش سابق را نداشت. بانکها و شرکتها با هم از رونق ملک سود برده بودند و حالا زیان را با هم تجربه میکردند.
قیمت زمین سقوط کرد، اما وامهای دوران رونق کم نشدند
منطق دردناک اقتصادی میگفت بانکها باید ضررشان را بپذیرند و تکلیف وامها و شرکتهای گرفتار روشن شود، اما ثبت زیان برای بانکها هزینه داشت. برخی امیدوار بودند که قیمت داراییها دوباره بالا برود و مشکل حل شود.
مدیران بانکها وام مشتریان ضعیف را تمدید میکردند تا زمان بخرند و شناسایی زیان را عقب بیندازند. شرکتِ وابسته به وام نیز با تمدید، فرصت ادامهی فعالیت پیدا میکرد و بهاینترتیب هیچیک از دو طرف توان سرمایهگذاری سالم بعدی را نداشت.
سال ۱۹۹۷، فروپاشی بانک هوکایدو تاکوشوکو و شرکت اوراق بهادار یامایچی نشان داد بحران مالی پس از نزدیک به یک دهه هنوز حل نشده است. سال بعد، مؤسسات مالی بزرگ دیگری نیز از پا در آمدند. قیمت داراییها بهسرعت سقوط کرد، اما پذیرفتن و جبران زیانها سالها طول کشید. همین فاصله توضیح میدهد چرا پایان حباب به معنی پایان بحران نبود.
چرا اقتصاد با وام ارزان هم دوباره راه نیفتاد؟
بانک مرکزی میتوانست نرخ بهره را پایین بیاورد، اما شرکتی که زیر بار بدهی بود الزاما به وام جدیدی نیاز نداشت. بسیاری از بنگاهها ترجیح میدادند حسابهایشان را ترمیم کنند، وضعیتی که رکود ترازنامهای نامیده میشود؛ یعنی شرکتها حتی با پول ارزان هم کسبوکارشان را گسترش نمیدهند و در تلاشاند بدهی قدیمیشان را کوچکتر کنند.
تقاضای ضعیف برای سرمایهگذاری، رشد اقتصادی را هم ضعیف میکرد. ازسویدیگر، برخی بانکها وام شرکتهایی را تمدید میکردند که بدون حمایت مداوم نمیتوانستند دوام بیاورند، بنگاههایی که در اصطلاح «شرکتهای زامبی» لقب گرفتند.
شرکتهای بدهکار حتی با وام ارزان، سرمایهگذاری تازه را عقب انداختند
بقای کارخانههای کمبازده، به رقبای قوی هم ضرر میزد، چون سرمایه و فرصت بازار را از آنها میگرفت و توسعهی شرکتی که میتوانست بهتر تولید کند، دشوارتر میشد. پژوهشهای اقتصادی نشان دادند بازسازی کندتر و بهرهوری پایین برخی صنایع ژاپن از همین امر ناشی میشود.
تورم بسیار پایین کشور ژاپن و دورههایی از کاهش قیمتها باعث شد فشار بدهیهای قدیمی بیشتر شود، چون وقتی درآمد رشد چندانی ندارد، پرداخت اقساط ثابت بدهی سنگینتر حس میشود.
بانک مرکزی ژاپن در سال ۱۹۹۹ نرخ بهره کوتاهمدت را عملاً به صفر رساند و بعدتر به سیاستهای پولی غیرمتعارف روی آورد؛ دولت هم بودجه قابلتوجهی را به پروژههای عمرانی و عمومی و برنامههای محرک اختصاص داد و اقتصاد در دورههایی رشد کرد، اما هرگز به شتاب پیشین بازنگشت.
بانکها با زنده نگهداشتن شرکتهای زامبی، راه رشد بنگاههای سالم را بستند
دشمن خاموش بعدی که از راه رسید، زمان بود. جمعیت افراد شاغل و کارآمد از اوج دههی ۱۹۹۰ کاهش یافت و جامعه پیرتر شد. اقتصاد ژاپن حالا علاوه بر بدهی و سرمایهگذاری ضعیف، باید با نیروی کار کمتر و الگوی مصرف در حال تغییر کنار میآمد.
اصطلاح «دههی ازدسترفته» به دههی ۱۹۹۰ ژاپن اشاره داشت، اما با ادامهی چالشها آرامآرام کش آمد و به دو و سه دهه تبدیل شد.
عقبنشینی از ویترین جهان به پشتصحنه تکنولوژی
در طول دوران سکون ژاپن، دنیا منتظر بازگشتش نماند و همسایهها با سرعت از کنارش عبور کردند. کرهی جنوبی با شرکتهایی مانند سامسونگ و الجی در صنایع الکترونیک جلو افتاد، تایوان به مهمترین مرکز تولید تراشه تبدیل شد و چین با گسترش کارخانهها و حضور در زنجیرههای جهانی، قدرت صنعتی بزرگی ساخت.
بازارهایی که روزی سونی و دیگر سازندگان ژاپنی در آنها حرف اول را میزدند، از رقبای تازه و فناوریهای جدید استقبال کردند. ارزش صنعت فناوری نیز بیشتر به سمت رایانه، تلفن هوشمند، نرمافزار و شبکههای تولید بینالمللی رفت.
صنایع ژاپن در این دوران مسیر تازهای پیدا کردند. بسیاری از شرکتهای مطرح این کشور در حوزهی مواد پیشرفته، قطعات تخصصی، ماشینآلات دقیق و تجهیزات تولید نیمهرسانا جایگاه مهمی به دست آوردند. تولیدکنندگان ژاپنی همچنین کارخانههای بیشتری بیرون از کشور ساختند و بخشی از فعالیت شرکتهایشان دیگر در تولید ناخالص داخلی خود ژاپن دیده نمیشد.
ژاپن با تصویری که در دههی ۱۹۸۰ از آیندهاش ساخته بود، فاصلهای واقعی داشت، هرچند این فاصله را نمیشد با شمارش برندهای لوازمخانگی توضیح داد.
در سال ۲۰۱۲، شینزو آبه با وعدهی احیای اقتصاد دوباره به نخستوزیری رسید و برنامهی مشهور او با نام «آبهنومیکس» سیاست پولی انبساطی، حمایت مالی دولت و اصلاحات ساختاری را به کار گرفت تا چرخها را به حرکت درآورد. بورس جان تازهای گرفت و بازار کار در دورههایی بهتر شد، ولی مسائل بهرهوری، دستمزد و پیرشدن جمعیت پابرجا ماندند.
سرانجام در فوریهی ۲۰۲۴، شاخص نیکی ۲۲۵ رکورد ۱۹۸۹ را پشت سر گذاشت و چند هفته بعد، بانک مرکزی ژاپن پس از سالها به نرخ بهرهی منفی پایان داد.
عدد روی تابلوی بورس توکیو دوباره به اوج برگشت، اما ژاپنی که از این تونل سهدههای بیرون آمد، شباهت چندانی به ژاپن ۱۹۸۹ نداشت. آن روزها خرید برج راکفلر در نیویورک نشانهی رسیدن به قدرت اول اقتصاد جهان بود و حالا بازگشت شاخص حقیقتی آرامتر را یادآوری میکرد. قدرت داراییها میتواند دوباره به اوج برسد، درحالیکه نسلها، شرکتها و جایگاه یک کشور در جهان تغییر کردهاند.