کشتی سیاه هوش مصنوعی؛ چرا ژاپن از سلطه تکنولوژیک غرب می‌ترسد؟

تابستان سال ۱۸۵۳ بود که چهار کشتی جنگی آمریکایی، با دودکش‌هایی که دود سیاه و غلیظی به آسمان می‌فرستادند، در سواحل توکیوی امروزی لنگر انداختند. ژاپنی‌ها که کشورشان در انزوایی دویست‌ساله فرورفته بود و تا آن روز چنین غول‌های زغال‌سوزی ندیده بودند، با وحشت به آن‌ها لقب «کشتی‌های سیاه» دادند.

فرمانده‌ی ناوگان مخوف آمریکایی، ناخدا متیو کالبرایت پری نیازی به آغاز یک جنگ خونین نداشت؛ همان شلیک‌های مشقی توپخانه‌های پیشرفته‌اش کافی بود تا شوک تکنولوژیک عظیمی به ژاپن وارد کند. طلسم انزوای ژاپن با زور تکنولوژی برتر شکسته شد و دولت سنتی چاره‌ای جز تسلیم و گشودن مرزهایش به روی دنیای مدرن ندید.

به‌نظر می‌رسد حالا دوباره تاریخ تکرار می‌شود. دیگر از ناوهای جنگی در خلیج خبری نیست؛ اما در دفاتر تصمیم‌گیری توکیو، همان اضطراب قدیمی حس می‌شود. کشتی‌های سیاه امروز نامرئی‌اند، همان مدل‌های هوش مصنوعی، مراکز داده‌ی عظیم و پلتفرم‌های ابری که از سیلیکون‌ولی به سمت ژاپن سرازیر شده‌اند.

غول‌هایی مثل مایکروسافت، گوگل و انویدیا، نقش ناخدا پری قرن نوزدهم را ایفا می‌کنند. نگرانی سیاست‌مداران و نخبگان ژاپنی، فقط استفاده از چند ابزار تکنولوژیک جدید نیست؛ آن‌ها می‌ترسند که وابستگی کامل به پلتفرم‌های غربی، حاکمیت دیجیتال کشورشان را از بین ببرد.

زمزمه‌هایی که این روزها در راهروهای دولت و دفاتر شرکت‌های بزرگ ژاپن شنیده می‌شود، دائماً یک سؤال را تکرار می‌کنند: آیا ژاپن دوباره قرار است در یک سیستم جدید، مصرف‌کننده‌ی ابزارهای دیگران باشد؟ یا این‌بار می‌تواند از شوک تکنولوژیک غربی‌ها عبور کند و روی پای خودش بایستد؟

چرا کشوری صنعتی و پیشرفته مانند ژاپن از فراگیرشدن هوش‌مصنوعی احساس خطر می‌کند؟ شاید بدین دلیل که در حال حاضر، شرکت‌های داخلی تنها حدود ۳۰درصد از بازار خدمات ابری کشورشان را در اختیار دارند و مابقی این فضا در تسلط کامل غول‌های فناوری خارجی است.

سیاست‌گذاران ژاپنی هوش مصنوعی را فراتر از ابزارهای تجاری و سرگرمی، در حکم زیرساختی می‌بینند که ارزشی هم‌تراز با شبکه‌ی آب و برق دارد. ترس اصلی آن‌ها هم از پدیده‌ای است که با نام استعمار دیجیتال شناخته می‌شود؛ وقتی چند شرکت بزرگ فراملیتی داده‌های خام شهروندان و سازمان‌های یک ملت را استخراج و جمع‌آوری می‌کنند و همان داده‌ها را پس از پردازش؛ در قالب سرویس‌های نرم‌افزاری گران‌قیمت به خودشان می‌فروشند.

چالش بعدی به ماهیت مبهم مدل‌های غربی برمی‌گردد. این سیستم‌ها برای کاربرانشان شبیه به جعبه‌ی سیاه‌اند؛ یعنی فرایند آموزش و منطق تصمیم‌گیری‌شان برای کشور مصرف‌کننده چندان شفاف نیست.

ازآنجاکه مدل‌های زبانی بزرگ عمدتاً با داده‌های زبان انگلیسی و فرهنگ غربی تغذیه شده‌اند، استفاده‌ی مستقیم از آن‌ها می‌تواند سوگیری‌های ناشناخته‌ای را وارد سیستم‌های حیاتی ژاپن کند و حتی در درازمدت، روی ظرافت‌های زبانی و فرهنگی این کشور تأثیر بگذارد.

چهره‌های سرشناس تجاری ژاپن هم نگرانی‌شان را از هجوم فناوری هوش مصنوعی پنهان نمی‌کنند؛ برای مثال ماسایوشی سان، بنیان‌گذار و مدیرعامل هلدینگ سافت‌بانک، در نشستی با حضور رهبران تجاری در توکیو، با صراحت بی‌سابقه‌ای هشدار داد که کشورش با بزرگ‌ترین بحران خود از زمان ورود ناوگان ناخدا پری روبه‌رو شده است.

سان برای اینکه عمق فاجعه‌ی فعلی را نشان دهد، به تشبیهی ملموس روی آورد و گفت:

در نبرد استراتژیک جدید، نیروهای متخاصم و بازیگران مخرب می‌توانند از سیستم‌های پیشرفته‌ی هوش مصنوعی همانند یک مسلسل خودکار در برابر شمشیرهای سنتی و نمادین سامورایی استفاده کنند.

باوجود تمام نگرانی‌های امنیتی و استراتژیک، گروهی از تحلیل‌گران معتقدند ترس ناشی از ورود سفینه‌های سیاه مدرن نه‌تنها مخرب نیست؛ بلکه شاید همان داروی تلخی باشد که اقتصاد ژاپن برای بیدارشدن به آن نیاز داشت؛ اقتصاد ژاپن برای سومین دهه‌ی متوالی رکودی مزمن را تجربه می‌کند، دستمزدها رشد چندانی نداشته‌اند و بهره‌وری در بسیاری از بخش‌ها متوقف شده است.

ژاپن به‌ناچار باید رویکردی تهاجمی در پذیرش هوش مصنوعی پیش بگیرد؛ زیرا چشم‌پوشی از آن یا ایستادگی منفعلانه، فرجامی جز انزوای بیشتر کشور در عرصه‌ی اقتصاد جهانی نخواهد داشت. برای کشوری که چندین دهه با بحران سالخوردگی جمعیت و کمبود نیروی کار دست‌به‌گریبان است، هوش مصنوعی نه یک تهدید، بلکه پیشرانی کارآمد برای جبران خلأها به شمار می‌رود.

ژاپن بقای اقتصادی‌اش را تنها با تزریق سرمایه، حذف تشریفات سنتی تجارت و هماهنگ‌شدن با دنیای جدید تضمین خواهد کرد. به عبارتی تهدید خارجی در بطن خود فرصتی طلایی برای بازسازی درونی فراهم می‌آورد؛ فرصتی که ژاپنی‌ها در طول تاریخ بارها مهارت خود را در بهره‌برداری از آن ثابت کرده‌اند.

سرزمین آفتاب تابان نمی‌خواهد در برابر موج جدید هوش مصنوعی دست‌بسته بنشیند. کلیدواژه‌ای که این روزها در راهروهای سیاست‌گذاری توکیو تکرار می‌شود، هوش مصنوعی حاکمیتی (Sovereign AI) است؛ بدین معنا که ژاپن باید بتواند توسعه، مدیریت و پردازش مدل‌های هوش مصنوعی را در خانه و باتکیه‌بر متخصصان بومی‌اش پیش ببرد.

اولویت برنامه‌های آتی ژاپن این است که داده‌های حساس از کشور خارج نشوند و الگوریتم‌ها با ظرافت‌های زبان، فرهنگ و قوانین ژاپن همخوانی داشته باشند.

حالا دولت و بخش خصوصی در اتحادی کم‌نظیر دست‌به‌دست هم داده‌اند تا راه استقلال را هموار کنند. در مرحله‌ی اول وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن (METI) آستین‌ها را بالا زد و متعهد شد که تا سال ۲۰۳۰، بودجه‌ای کلان، معادل ۶۵ میلیارد دلار را به حوزه‌ی هوش مصنوعی تزریق کند.

در سمت دیگر ماجرا شرکت سافت‌بانک با سرمایه‌گذاری عظیم ۹۶۰ میلیون‌دلاری بزرگ‌ترین زیرساخت محاسباتی هوش مصنوعی در تاریخ ژاپن را خواهد ساخت. این شرکت با به‌کارگیری بیش‌از ۱۰هزار پردازنده‌ی گرافیکی نسل جدید انویدیا، سوپرکامپیوتری با توان پردازشی شگفت‌انگیز ۱۳٫۷ اگزافلاپس را در مراکز داده‌ی عظیم توموکومای و اوساکا توسعه می‌دهد که به‌طور کامل از انرژی‌های تجدیدپذیر تغذیه می‌شوند تا جایگزینی قدرتمند برای غول‌های ابری آمریکایی باشند.

ماه مارس ۲۰۲۶، ساکورا اینترنت توانست با برآورده‌کردن تمامی ۳۰۵ الزام فنی سخت‌گیرانه، به‌عنوان نخستین شرکت کاملاً بومی، تأییدیه‌ی رسمی ابر دولتی را از آژانس دیجیتال ژاپن دریافت کند و انحصار چندساله‌ی غول‌های آمریکایی در قراردادهای حساس حاکمیتی را در هم بشکند.

هم‌زمان، غول‌های مخابراتی باسابقه‌ای مثل NTT و NEC نیز مدل‌های زبانی اختصاصی خودشان را توسعه داده‌اند؛ مدل‌هایی که برخلاف نمونه‌های غربی، زبان ژاپنی را با تمام ظرافت‌هایش درک کرده و امنیت اطلاعات سازمان‌ها را تضمین می‌کنند.

برای اینکه درک بهتری از مقیاس تحولات ژاپن در حوزه‌ی هوش مصنوعی داشته باشیم، نگاهی به آمارهای این بازار در ماه‌های اخیر می‌اندازیم:

ژاپن نقاط ضعف و قوت را در نبرد هوش مصنوعی خود به‌خوبی می‌شناسد و استراتژی‌هایش را برهمین اساس تنظیم می‌کند. رهبران توکیو می‌دانند که سال‌ها پیش، رقابت در دنیای نرم‌افزار و اینترنت را به سیلیکون‌ولی واگذار کرده‌اند؛ زیرا فرهنگ صنعتی این کشور مبتنی‌بر سنت دیرینه‌ی مونوزوکوری یعنی خلق محصولات فیزیکی ملموس و مهندسی دقیق سخت‌افزار عمل می‌کرد.

حالا ژاپنی‌ها به‌جای اینکه صرفاً با توسعه‌ی چت‌بات‌های متنی با غول‌های آمریکایی رقابت کنند، زمین بازی را تغییر می‌دهند. آن‌ها هوش مصنوعی مولد را به سمت قلمرو همیشگی خودشان یعنی سخت‌افزار سوق داده‌اند و روی مفهوم هوش مصنوعی فیزیکی متمرکز شده‌اند.

بازیگران بزرگ صنعتی ژاپن هم از استراتژی جدید دولت استقبال کرده‌اند؛ برای مثال شرکت تویوتا با تأسیس صندوق‌های سرمایه‌گذاری جدیدی به ارزش ۱٫۵ میلیارد دلار، فناوری هوش مصنوعی خود را به مرحله‌ی تولید انبوه و استقرار تجاری رسانده و ربات‌های انسان‌نمای پیشرفته را در خطوط لجستیکی کارخانه‌های خود مستقر کرده است.

شرکت پاناسونیک هم با توسعه‌ی سیستم‌های سایبر-فیزیکی نوین و به‌کارگیری ربات‌های هوشمند برای جداسازی قطعات و بازیافت فلزات گران‌بها در لوازم‌خانگی، پیش‌گام عرصه‌ی تولید سبز و اقتصاد چرخشی شناخته می‌شود.

نهادهای علمی ژاپن با همکاری دانشگاه واسدا در پروژه‌هایی مثل مون‌شات، ربات‌های پیشرفته‌ای نظیر مدل AIREC را توسعه می‌دهند. این ربات‌ها طراحی می‌شوند تا در آینده‌ای نزدیک، کارهای روزمره‌ای مثل آشپزی، نظافت و مراقبت از سالمندان را بر عهده بگیرند؛ دستاوردی که تا پیش از ظهور هوش مصنوعی مولد غیرممکن به‌نظر می‌رسید.

امروز بازار هوش مصنوعی در ژاپن از مرحله‌ی یادگیری و آموزش مدل‌ها عبور کرده و به فاز تجاری‌سازی و کاربرد در دنیای واقعی رسیده است؛ همان مرحله‌ای که ژاپنی‌ها استادش هستند. آن‌ها حتی قوانین سخت کپی‌رایت را کمی نرم‌تر کرده‌اند تا دست محققان برای آموزش مدل‌های بومی باز باشد.

دو شرکت Shin-Etsu و SUMCO به‌عنوان برترین تولیدکنندگان ویفرهای سیلیکونی باکیفیت دنیا شناخته می‌شوند و مجموعاً بیش‌از نیمی از ویفرهای پیشرفته بازار جهانی را تأمین می‌کنند.

همین قدرت و اهرم فشار باعث می‌شود تا توکیو به‌جای اینکه درهای کشور را به‌طور کامل ببندد، مدل ائتلاف مشروط را در پیش بگیرد؛ به‌عنوان‌مثال، وقتی مایکروسافت تصمیم گرفت سرمایه‌گذاری عظیمی به مبلغ ۱۰ میلیارد دلار در ژاپن انجام دهد، دولت ژاپن شروط مشخص و سطح بالایی برایش تعیین کرد.

مایکروسافت موظف شد تمام داده‌ها را در داخل خاک ژاپن و از طریق مشارکت با اپراتورهای داخلی مثل ساکورا اینترنت پردازش کند. این رویکرد به ژاپن اجازه می‌دهد تا تکنولوژی روز را دریافت کند، بدون اینکه حاکمیت ملی و امنیت داده‌هایش را واگذار کرده باشد.

با نگاهی به آینده، استراتژی ژاپن از مرزهایش فراتر خواهد رفت. توکیو در حال تثبیت جایگاه خود به‌عنوان رهبر بالقوه‌ی جریانی است که می‌توان آن را جنبش عدم تعهد دیجیتال نامید.

پروژه‌های بین‌المللی مانند تپستری (Tapestry) که روی حفظ حاکمیت داده‌های ملی تمرکز دارند، نشان می‌دهند این کشور راه سوم را توسعه‌ می‌دهد؛ راهی به‌دوراز انحصارطلبی شرکت‌های آمریکایی و کنترل شدید دولتی چین. ژاپن با ارائه‌ی تکنولوژی‌های ابری امن، بومی و مستقل می‌تواند به‌زودی شریک قابل‌اعتماد سایر کشورهایی شود که آن‌ها نیز نگران پدیده‌ی استعمار دیجیتال‌اند.

شاید تجربه‌ی تاریخی ژاپن در مواجهه با ناوگان ناخدا پری را در قرن بیست و یکم نیز تکرار شود؛ آن‌ها تکنولوژی برتر بیگانه را به‌شکلی تهاجمی می‌پذیرند، آن را بومی‌سازی می‌کنند و با هنجارهای فرهنگی خویش تطبیق می‌دهند تا در نهایت، به‌عنوان یک ابرقدرت دیجیتال نوین ظاهر شوند.