رمزگشایی از دی‌ان‌ای باستانی، ریشه مشترک وایکینگ‌ها و آنگلوساکسون‌ها را فاش کرد

زبان انسان‌های باستان برخلاف استخوان‌ها و ابزارهایشان در دل خاک باقی نمی‌ماند، اما دانشمندان راه دیگری برای بررسی تاریخ زبان‌ها پیدا کرده‌اند: مطالعه‌ی DNA انسان‌هایی که هزاران سال پیش زندگی می‌کردند.

پژوهشگران دانشگاه کپنهاگ و دانشگاه لیدن، اطلاعات ژنتیکی بیش از ۴۵۰۰ انسان باستانی را بررسی کردند. این افراد در مناطق مختلف اروپا زندگی می‌کردند و قدمت بقایای آن‌ها از حدود پنج هزار تا هزار سال پیش، یعنی از اواخر عصر نوسنگی تا پایان عصر وایکینگ‌ها، متغیر بود.

به‌گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، دانشمندان با بررسی DNA توانستند مسیر مهاجرت جمعیت‌های باستانی و چگونگی آمیختگی آن‌ها را بازسازی کنند. سپس این اطلاعات را در کنار شواهد باستان‌شناسی و زبان‌شناسی، مانند نوشته‌های باستانی، معماری خانه‌ها و شیوه‌های تدفین قرار دادند تا دریابند زبان‌های ژرمنی و سلتی چگونه در اروپا گسترش یافته‌اند.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش به مهاجرتی گسترده در حدود ۱۵۰۰ سال پیش مربوط می‌شود. در آن زمان، یعنی چند قرن پیش از آغاز عصر وایکینگ‌ها، گروه‌های بزرگی از ساکنان شمال آلمان امروزی به دانمارک و جنوب سوئد مهاجرت کردند.

نکته‌ی جالب این است که زمان این مهاجرت با شکل‌گیری زبان نورس باستان، زبان رایج در میان ساکنان اسکاندیناوی و نیاکان وایکینگ‌ها، هم‌زمان بوده است. این کشف شاید توضیح دهد که چرا نورس باستان در برخی منابع تاریخی به «زبان دانمارکی» معروف بود.

آنگلوساکسون‌ها گروه‌هایی از مردمان ژرمنی بودند که از حدود قرن پنجم میلادی به بریتانیا مهاجرت کردند و در شکل‌گیری فرهنگ و زبان انگلیسی نقش داشتند.

یافته‌های جدید نشان می‌دهند شباهت‌های فرهنگی و زبانی میان وایکینگ‌ها و آنگلوساکسون‌ها اتفاقی نبوده و بخشی از آن‌ها را می‌توان با ریشه‌های جمعیتی مشترک توضیح داد.

پژوهشگران در بررسی‌های خود مهاجرت ناشناخته‌ی دیگری را نیز شناسایی کردند که حدود چهار هزار سال پیش رخ داده بود. در آن دوران، گروهی از مردم از منطقه‌ی دریای بالتیک به سرزمین سوئد امروزی مهاجرت کردند. شواهد نشان می‌دهد این مهاجران احتمالاً شکل‌های اولیه‌ی زبان‌های ژرمنی را با خود به اسکاندیناوی آوردند.

در حدود ۵۰۰ سال بعد، ویژگی‌های ژنتیکی این جمعیت در بخش بزرگی از اسکاندیناوی گسترش یافت. پژوهشگران معتقدند زبان آن‌ها نیز در همین دوره رواج پیدا کرد و تأثیری ماندگار بر زبان‌ها و جمعیت‌های شمال اروپا گذاشت.

نکته‌ی غیرمنتظره این است که مهاجرت شناسایی‌شده بیش از هزار سال دیرتر از زمانی اتفاق افتاده که براساس دیدگاه رایج برای گسترش زبان‌های ژرمنی در شمال اروپا در نظر گرفته می‌شد.

به گفته‌ی هیو مک‌کال، پژوهشگر دانشگاه کپنهاگ و نویسنده‌ی اصلی مطالعه،، پژوهشگران بیش از یک قرن درباره‌ی زمان و محل پیدایش زبان‌های ژرمنی در شمال اروپا اختلاف‌نظر داشته‌اند. اکنون شواهد ژنتیکی امکان بررسی مستقیم برخی از این فرضیه‌ها را فراهم کرده است.

یافته‌های پژوهش فقط به زبان‌های ژرمنی محدود نمی‌شود. دانشمندان شواهد تازه‌ای درباره‌ی منشأ زبان‌های سلتی نیز به دست آورده‌اند.

امروزه زبان‌های سلتی در مناطق محدودی از ایرلند، ولز، اسکاتلند و منطقه‌ی بریتانی فرانسه رواج دارند، اما حدود ۲۵۰۰ سال پیش در بخش‌های گسترده‌ای از اروپا صحبت می‌شدند. یکی از پرسش‌های قدیمی زبان‌شناسان این بوده است که زبان‌های سلتی نخست در غرب اروپا شکل گرفتند یا از مناطق مرکزی قاره گسترش یافتند.

نتایج پژوهش جدید با بررسی جابه‌جایی جمعیت‌های باستانی، احتمال شکل‌گیری زبان‌های سلتی در اروپای مرکزی را تقویت می‌کند.

گوس کرونن، زبان‌شناس دانشگاه لیدن و دانشگاه کپنهاگ، می‌گوید منشأ زبان‌های سلتی بیش از صد سال موضوع بحث بوده است. به گفته‌ی او، DNA باستانی شواهد تازه‌ای فراهم می‌کند که می‌توان با کمک آن‌ها نظریه‌های مختلف را دقیق‌تر ارزیابی کرد.

با وجود یافته‌های تازه، پژوهشگران بر محدودیت مهمی تأکید دارند: DNA به‌تنهایی نشان نمی‌دهد یک فرد به چه زبانی صحبت می‌کرده است.

کریستیان کریستیانسن، استاد باستان‌شناسی دانشگاه گوتنبرگ، معتقد است ترکیب این روش‌ها به پژوهشگران اجازه می‌دهد به پرسش‌هایی پاسخ دهند که برای نسل‌ها بی‌پاسخ مانده بودند.

گزارش براساس دو مطالعه‌ی مرتبط است که در ژورنال Nature منتشر شده‌اند:

• پژوهش نخست: بررسی خاستگاه و گسترش زبان‌های ژرمنی با استفاده از DNA باستانی؛ شامل یافته‌های مربوط به مهاجرت‌های باستانی و ارتباط ژنتیکی وایکینگ‌ها و آنگلوساکسون‌ها.
• پژوهش دوم: بررسی خاستگاه و گسترش زبان‌های سلتی با استفاده از DNA باستانی؛ شامل شواهد تازه درباره‌ی منشأ احتمالی زبان‌های سلتی در اروپای مرکزی.