کاهش ۹۰ درصدی تنوع زبانی در دوهزار سال اخیر؛ زمانی بشر به ده‌ها هزار زبان صحبت می‌کرد

ساکنان کره زمین امروزه به بیش از هفت هزار زبان صحبت می‌کنند که هر کدام گنجینه‌ای از دانش، فرهنگ و تاریخ را در خود جای داده‌اند. اما این تنوع، تنها بازمانده‌ی دوران پرشکوه‌تری است که در آن انسان‌ها به ده برابر این تعداد زبان صحبت می‌کردند.

براساس پژوهش جدیدی که توسط دامیان بلاسی از دانشگاه هاروارد و کلر بوورن از دانشگاه ییل انجام شده است، در بازه‌ی دو هزار ساله، از ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد تا ۱۰۰۰ سال میلادی، تعداد زبان‌ها به ده‌ها هزار عدد می‌رسید. سپس، با ظهور امپراتوری‌های بزرگ و قدرتمندی مانند امپراتوری روم، این تنوع زبانی به سرعت رو به کاهش گذاشت.

بلاسی، نویسنده‌ی اصلی پژوهش، توضیح می‌دهد که در آن «عصر طلایی»، تنوع زبان‌ها و فرهنگ‌ها به تدریج در حال شکل‌گیری بود. اما به محض اینکه یکی از این زبان‌ها به قدرت می‌رسید، تمام زبان‌های کوچک‌تر اطراف خود را می‌بلعید و نابود می‌کرد.

از آنجا که از بیشتر زبان‌های باستانی نوشته‌ای برجای نمانده است، بلاسی و تیمش با استفاده از روش‌های غیرمستقیم، تاریخچه‌ی آن‌ها را بازسازی کردند. آن‌ها با شروع از آغاز دوره‌ی هولوسن (۱۲,۰۰۰ سال پیش)، زمانی که جمعیت جهان بین ۴ تا ۷ میلیون نفر تخمین زده می‌شود و با فرض اینکه اندازه‌ی گروه‌های شکارچی-گردآورنده در آن زمان مشابه امروز بوده و هر گروه به زبان خودش صحبت می‌کرده، تعداد زبان‌ها را حدود ۴,۵۰۰ تا ۶,۲۰۰ زبان تخمین زدند.

به نوشته ساینتیفیک آمریکن، تیم پژوهشی با مدل‌سازی رایانه‌ای هزاران مسیر احتمالی، الگوی واضحی را شناسایی کرد: با گسترش کشاورزی و افزایش جمعیت جهان، تعداد زبان‌ها به تدریج افزایش یافت و حدود ۲۰۰۰ سال پیش، به اوج خود بین ۲۰,۰۰۰ تا ۷۵,۰۰۰ زبان رسید. پس از آن، این تعداد به شدت کاهش یافت و این روند همچنان ادامه دارد و هر چند هفته یک بار، یک زبان به همراه آخرین گوینده‌ی خود از بین می‌رود.

گرچه امروزه نابودی سریع زبان‌ها را بیشتر به استعمار و ۵۰۰ سال اخیر نسبت می‌دهیم، پژوهش مورد بحث نشان می‌دهد حتی قبل از آن، امپراتوری‌های باستانی هم همین کار را می‌کرده‌اند و زبان‌های محلی را از بین می‌برده‌اند. به عنوان مثال، در بیابان کالاهاری، وقتی مرزهای سیاسی جدیدی کشیده شد، جوامعی که به زبان ان‌یو (N|uu) صحبت می‌کردند، از هم جدا شدند و حالا این زبان فقط یک گوینده‌ی مسلط دارد که آن را روان صحبت می‌کند.

علاوه بر استعمار، عواملی مثل قوانین سخت‌گیرانه، خشونت و فشار اقتصادی هم باعث شده‌اند مردم زبان‌های محلی خود را رها کنند و به جای آن به زبان‌های قدرتمندی مثل انگلیسی یا اسپانیایی روی بیاورند. اما نکته‌ی جالب این است که گرچه امروز زبان‌ها با سرعت بالایی در حال نابودی هستند، در گذشته‌های دور، این نابودی از امروز هم سریع‌تر بوده است.

همه دانشمندان با این نتیجه‌گیری موافق نیستند. برخی معتقدند این تحقیق خیلی فرضی است، چون اطلاعات ما از آن دوران بسیار محدود است و نمی‌توان با قطعیت درباره‌ی عواملی مثل اندازه‌ی جمعیت‌های باستانی یا تأثیر کشاورزی بر زبان‌ها اظهارنظر کرد.

گرچه پژوهش حاضر حقیقت مهمی را آشکار می‌کند: نابودی زبان‌ها، تأثیر بسیار بیشتری در شکل‌گیری وضعیت فعلی زبان‌های جهان داشته است. زبان‌هایی که امروز به آن‌ها صحبت می‌کنیم، در واقع بازماندگان یک غربالگری عظیم تاریخی هستند که در آن، تنها زبان‌هایی که توسط گروه‌های قدرتمند حمایت می‌شدند، توانستند زنده بمانند و بقیه برای همیشه از بین رفتند.

پژوهش در ژورنال Science منتشر شده است.