از مردان نمکی ایران تا اجساد منجمد؛ مومیایی انسان منحصر به مصر باستان نیست

هزاران سال پیش، مصریان باستان بدن مردگان خود را مومیایی می‌کردند تا برای زندگی پس از مرگ آماده شوند. امروزه برخی شرکت‌ها با استفاده از فناوری انجماد عمیق، وعده‌ی حفظ بدن انسان تا آینده‌ای را می‌دهند که شاید علم بتواند مردگان را به زندگی بازگرداند. با وجود تفاوت چشمگیر این روش‌ها، هر دو از یکی از قدیمی‌ترین دغدغه‌های بشر سرچشمه می‌گیرند: ترس از مرگ و آرزوی غلبه بر آن.

در کلیسایی کوچک در منطقه‌ی اتریش علیا، جسد مردی درون محفظه‌ای شیشه‌ای نگهداری می‌شود. دست‌هایش روی سینه قرار گرفته و سرش بر بالشی زرشکی تکیه دارد. گمان می‌رود این جسد متعلق به فرانتس خاویر زیدلر فون روزنگ، کشیشی باشد که در قرن هجدهم میلادی درگذشت.

آنچه بقایای کشیش اتریشی را غیرمعمول می‌کند، مومیایی‌شدن کامل بدن او است؛ آن هم با روشی بسیار متفاوت از آنچه درباره‌ی مومیایی‌های مصر باستان می‌دانیم.

بررسی‌ها نشان داده‌اند که شکم کشیش را با تراشه‌های چوب، پارچه‌های خشک و شاخه‌های کوچک پر کرده بودند تا رطوبت و مایعات بدن جذب شود. نکته‌ی عجیب‌تر اینکه مواد یادشده را بدون شکافتن شکم و از راه مقعد وارد بدن کرده بودند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند که این کار برای حفظ جسد هنگام انتقال به مکانی دیگر یا طولانی‌ترکردن مراسم پیش از خاک‌سپاری انجام شده باشد. بااین‌حال، دلیل قطعی آن مشخص نیست.

این مومیایی نشان می‌دهد که حفظ بدن پس از مرگ، برخلاف تصور رایج، فقط به مصر باستان محدود نبوده است. انسان‌ها در فرهنگ‌ها و دوره‌های مختلف، با انگیزه‌های متفاوتی به مومیایی‌کردن مردگان روی آورده‌اند.

مرگ برای همه‌ی انسان‌ها اجتناب‌ناپذیر است، اما سرنوشت بدن پس از مرگ به شرایط محیطی بستگی دارد. در شرایط معمول، با توقف فعالیت‌های حیاتی، دمای بدن کاهش می‌یابد، خون در بخش‌های پایین‌تر جمع می‌شود و عضلات به‌تدریج سفت می‌شوند. سپس فعالیت میکروب‌ها و آنزیم‌های بدن، فرایند تجزیه را آغاز می‌کند.

یکی از مشهورترین نمونه‌ها، اوتسی، مرد یخی ۵۳۰۰ ساله‌ای است که بقایای او در دهه‌ی ۱۹۹۰ در کوه‌های آلپ کشف شد. احتمالاً اوتسی بر اثر اصابت تیر جان باخت و بدنش پس از گرفتارشدن در یخ‌های طبیعی، به‌تدریج خشک و حفظ شد.

نمونه‌های دیگری نیز در باتلاق‌های شمال اروپا پیدا شده‌اند. شرایط سرد، اسیدی و کم‌اکسیژن این باتلاق‌ها از تجزیه‌ی کامل اجساد جلوگیری کرده است. ماده‌ای به نام اسفاگنان نیز باعث دباغی طبیعی پوست و تبدیل آن به بافتی تیره و چرمی‌شکل می‌شود. (اسفاگنان ماده‌ای طبیعی از نوع پلی‌ساکاریدها است که در خزه‌های جنس اسفاگنوم وجود دارد.)

تاکنون حدود ۲۰۰ جسد باتلاقی متعلق به عصر آهن در شمال اروپا کشف شده است. بسیاری از آن‌ها نشانه‌هایی از خشونت دارند و احتمال می‌رود قربانی مراسم آیینی شده باشند.

یکی از نمونه‌های مشهور مومیایی‌شدن طبیعی در ایران پیدا شده است: مردان نمکی معدن چهرآباد در استان زنجان. حدود ۲۵۰۰ سال پیش، چندین معدنچی بر اثر ریزش معدن نمک جان باختند. نمک فراوان محیط، رطوبت بدن آن‌ها را جذب کرد و با کندکردن روند تجزیه، باعث حفظ بقایایشان شد. کشف این اجساد اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی زندگی، تغذیه و شرایط مرگ انسان‌های گذشته در اختیار باستان‌شناسان قرار داده است.

مردان نمکی، برخلاف مومیایی‌های مصری، با هدف حفظ بدن آماده نشده بودند. شرایط محیطی معدن باعث شد اجساد آن‌ها قرن‌ها سالم باقی بمانند.

درحالی‌که برخی مومیایی‌ها به‌طور طبیعی شکل گرفته‌اند، گروهی از جوامع انسانی روش‌های خاصی برای حفظ عمدی بدن مردگان خود ابداع کرده‌اند.

یکی از غیرمعمول‌ترین نمونه‌ها متعلق به قوم آنگا در مناطق کوهستانی پاپوآ گینه‌ی نو است. در سنت این قوم، اجساد را در وضعیت نشسته یا جنینی قرار می‌دهند و حدود سه ماه در معرض دود آتش نگه می‌دارند. در طول این مدت، افرادی مسئول مراقبت از بدن و انجام مراحل آماده‌سازی هستند. با متورم‌شدن جسد، بخش‌هایی از پوست و بافت را سوراخ می‌کنند تا مایعات داخلی خارج شوند. سپس اندام‌های داخلی را بیرون می‌آورند و فرایند دوددادن ادامه پیدا می‌کند.

هدف این مراسم صرفاً جلوگیری از تجزیه‌ی بدن نیست. در باورهای قوم آنگا، حفظ جسد راهی برای ادامه‌ی ارتباط با نیاکان و بزرگان درگذشته است. آن‌ها معتقدند مردگان از این طریق می‌توانند همچنان مراقب اعضای خانواده و نزدیکان خود باشند.

این باور با سنت مصر باستان تفاوت دارد. مصریان بدن را برای سفر به جهان پس از مرگ حفظ می‌کردند، درحالی‌که برای قوم آنگا، مومیایی‌ها پیوندی میان مردگان و زندگان برقرار می‌کنند.

در برخی سنت‌های مذهبی، مومیایی‌شدن نشانه‌ای از جایگاه معنوی فرد به شمار می‌رفت. یکی از عجیب‌ترین نمونه‌ها به راهبان بودایی ژاپن مربوط می‌شود که با انجام ریاضت‌های سخت، فرایند مومیایی‌شدن بدن خود را آغاز می‌کردند. این سنت با نام سوکوشین‌بوتسو شناخته می‌شود و به راهبانی مربوط بود که تلاش می‌کردند از طریق ریاضت و مراقبه‌ی طولانی به مرتبه‌ای خاص از بیداری معنوی برسند.

راهبان ابتدا از جامعه کناره می‌گرفتند و رژیم غذایی بسیار محدودی را دنبال می‌کردند. سپس در برخی شیوه‌های اجرای این آیین، خود را در مقبره‌ای محصور می‌کردند و تا هنگام مرگ به نیایش ادامه می‌دادند.

حفظ بدن مردگان در برخی سنت‌های مسیحی نیز اهمیت داشت. در کلیسای کاتولیک، تجزیه‌نشدن جسد بعضی افراد مقدس، گاهی نشانه‌ای از قداست تلقی می‌شد. در مواردی، افرادی که بدنشان مدت‌ها پس از مرگ ظاهری سالم داشت، به همین دلیل در شمار قدیسان قرار می‌گرفتند.

مومیایی‌کردن انسان به گذشته تعلق ندارد. حتی امروز نیز گروه‌هایی وجود دارند که با انگیزه‌های مذهبی یا اعتقادی، بدن مردگان را حفظ می‌کنند. برای مثال، پیروان آیین سوموم در آمریکا معتقدند مومیایی‌کردن می‌تواند به سفر روح به جهان پس از مرگ کمک کند. برخی از آن‌ها حتی امیدوارند که حفظ بدن، امکان شبیه‌سازی انسان را در آینده فراهم کند.

اما شاید مدرن‌ترین شکل تلاش برای حفظ بدن پس از مرگ، فناوری کرایونیکس (سرمازیستی) یا خواب انجمادی باشد. در این روش، بدن انسان پس از اعلام مرگ قانونی تا دماهای بسیار پایین سرد و برای نگهداری طولانی‌مدت آماده می‌شود. طرفداران کرایونیکس امیدوارند پیشرفت‌های آینده‌ی پزشکی بتواند روزی آسیب‌های ناشی از مرگ و فرایند نگهداری را ترمیم کند و امکان بازگرداندن افراد به زندگی را فراهم سازد.

البته تاکنون هیچ انسانی پس از نگهداری کامل بدن با روش کرایونیکس به زندگی بازگردانده نشده و امکان تحقق چنین هدفی از نظر علمی اثبات نشده است.

سایمون وودز، استاد بازنشسته‌ی اخلاق زیستی دانشگاه نیوکاسل، کرایونیکس را نوعی «مومیایی‌کردن سرد» توصیف می‌کند. به‌گفته‌ی وودز، اگرچه فناوری‌های امروزی بسیار پیچیده‌تر از روش‌های باستانی هستند، انگیزه‌های پشت آن‌ها شباهت زیادی به یکدیگر دارند: انسان‌ها همچنان از فناپذیری خود نگران‌اند و می‌خواهند راهی برای ادامه‌ی زندگی پیدا کنند.

برخی شرکت‌های فعال در حوزه‌ی کرایونیکس از همین امید برای معرفی خدماتشان استفاده می‌کنند. برای مثال، شرکت Tomorrow.bio با شعار «برای کسانی که پایان را به چالش می‌کشند» فعالیت می‌کند و فرایند نگهداری بدن را نوعی «توقف زیستی» پس از مرگ قانونی توصیف می‌کند.

مؤسسه‌ی کرایونیکس نیز از امکان دستیابی به جهانی بدون بیماری، پیری و مرگ سخن می‌گوید و خدمات خود را فرصتی برای زندگی دوباره معرفی می‌کند. اما چنین وعده‌هایی فراتر از توانایی‌های اثبات‌شده‌ی علم امروز هستند. پایین‌آوردن شدید دمای بدن می‌تواند فرایندهای تخریب زیستی را کند کند، اما این موضوع به معنای امکان زنده‌کردن فرد در آینده نیست.

وودز چنین افرادی را نوعی «مهاجر زمانی» توصیف می‌کند؛ انسان‌هایی که سرنوشت خود را به توانایی و تصمیم نسل‌هایی سپرده‌اند که هنوز متولد نشده‌اند.

از مومیایی‌های مصر باستان و مردان نمکی ایران تا اجساد دودداده‌شده‌ی پاپوآ گینه‌ی نو و محفظه‌های پیشرفته‌ی کرایونیکس، روش‌های حفظ بدن تغییرات زیادی کرده‌اند. بااین‌حال، آرزوی انسان برای باقی‌ماندن پس از مرگ همچنان پابرجاست. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست که آیا علم روزی خواهد توانست انسان را پس از مرگ به زندگی بازگرداند یا این آرزو برای همیشه دست‌نیافتنی باقی خواهد ماند.

مقاله براساس گزارشی از مجله‌ی آی‌اف‌ال‌ساینس تهیه شده است.