چرا برخی افراد بعد از دریافت واکسن تب می‌کنند و برخی هیچ چیز حس نمی‌کنند؟

تب، خستگی، درد عضلات، سردرد یا درد محل تزریق برای بسیاری از افراد تجربه‌ای آشنا پس از واکسیناسیون است. اما گروهی دیگر پس از دریافت همان واکسن تقریباً هیچ علامتی احساس نمی‌کنند و همین تفاوت گاهی باعث ایجاد این پرسش می‌شود که آیا واکسن در بدن آن‌ها همان اثر را داشته است یا نه.

پژوهشگران می‌گویند پاسخ کوتاه این است که وجود یا نبود عوارض جانبی، معیار دقیقی برای میزان اثرگذاری واکسن نیست. بدن افراد مختلف واکنش‌های متفاوتی به یک محرک ایمنی نشان می‌دهد و ممکن است فردی بدون احساس تب یا خستگی، همان پاسخ محافظتی را ایجاد کند که فرد دیگری همراه با چند روز ناراحتی تجربه می‌کند.

هدف واکسن این است که سیستم ایمنی را با بخشی از یک عامل بیماری‌زا، پروتئین‌های مشخص آن یا دستورالعمل ساخت این مولکول‌ها آشنا کند تا بدن بتواند در صورت مواجهه‌ی دوباره با همان عامل، واکنشی سریع‌تر و دقیق‌تر نشان دهد. واکسن معمولاً باعث ایجاد بیماری نمی‌شود، بلکه یک «تمرین کنترل‌شده» برای سیستم دفاعی بدن فراهم می‌کند تا سلول‌های ایمنی، عامل بیگانه را شناسایی کنند و برای مقابله با آن آماده شوند.

پس از تزریق واکسن، سلول‌های ایمنی ذاتی مانند ماکروفاژها و سلول‌های دندریتیک فعال می‌شوند و اطلاعات مربوط به عامل خارجی را به بخش‌های دیگر سیستم ایمنی منتقل می‌کنند. در ادامه، سلول‌های ایمنی اختصاصی مانند سلول‌های B و T فعال می‌شوند و بدن شروع به تولید آنتی‌بادی‌ها و سلول‌های حافظه‌ی ایمنی می‌کند؛ سلول‌هایی که می‌توانند در مواجهه‌ی بعدی، پاسخ سریع‌تری ایجاد کنند.

در جریان این فرایند، بدن پیام‌رسان‌های شیمیایی مختلفی تولید می‌کند. مولکول‌هایی مانند اینترفرون‌ها و سیتوکین‌ها به هماهنگی فعالیت سلول‌های ایمنی و تنظیم التهاب کمک می‌کنند. افزایش موقت این پیام‌رسان‌ها می‌تواند باعث بروز علائمی مانند تب، خستگی، درد عضلات، سردرد یا احساس کوفتگی شود.

این واکنش‌ها معمولاً بخشی از فعالیت طبیعی سیستم ایمنی هستند و نشان می‌دهند بدن در حال پاسخ‌دادن به محرک واکسن است. با‌این‌حال، شدت این علائم بین افراد متفاوت است و برخی افراد ممکن است به دلیل تفاوت‌های ژنتیکی، سن، وضعیت ایمنی یا عوامل دیگر، واکنش شدیدتر یا خفیف‌تری نشان دهند. در مقابل، نداشتن این علائم هم به معنی فعال‌نشدن سیستم ایمنی یا بی‌اثر بودن واکسن نیست؛ زیرا پاسخ ایمنی می‌تواند بدون ایجاد التهاب قابل‌توجه نیز شکل بگیرد.

سیستم ایمنی انسان‌ها یکسان عمل نمی‌کند. تفاوت‌های ژنتیکی، سن، جنسیت، سابقه‌ی مواجهه با بیماری‌ها، وضعیت سلامت عمومی و حتی تجربه‌های قبلی بدن از واکسن‌ها می‌توانند روی شدت واکنش اثر بگذارند.

برای مثال، برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که افراد جوان‌تر و برخی زنان معمولاً واکنش‌های ایمنی قوی‌تری ایجاد می‌کنند و در نتیجه ممکن است عوارض بیشتری مانند تب یا درد عضلات را تجربه کنند. یکی از توضیح‌های احتمالی این است که فعالیت سیستم ایمنی در این گروه‌ها می‌تواند متفاوت باشد، هرچند عوامل دقیق هنوز به‌طور کامل مشخص نشده‌اند.

این تصور که هرچه عوارض بیشتر باشد، واکسن بهتر عمل کرده است، همیشه درست نیست. برخی مطالعات ارتباطی میان واکنش‌های شدیدتر و برخی شاخص‌های پاسخ ایمنی پیدا کرده‌اند، اما این رابطه آن‌قدر قوی نیست که بتوان از روی میزان عوارض، قدرت ایمنی یک فرد را پیش‌بینی کرد.

برای درک بهتر اینکه چرا واکنش افراد به واکسن‌ها متفاوت است، پژوهشگران از رویکردی به نام ایمونولوژی سامانه‌ها استفاده می‌کنند. در این روش، سیستم ایمنی به‌عنوان مجموعه‌ای از بخش‌های به‌هم‌پیوسته بررسی می‌شود؛ یعنی پژوهشگران فقط یک سلول یا یک مولکول خاص را اندازه‌گیری نمی‌کنند، بلکه هم‌زمان تغییرات هزاران نشانگر ایمنی، ازجمله فعالیت سلول‌های مختلف، بیان ژن‌ها، سطح پروتئین‌ها و پیام‌رسان‌های شیمیایی مانند سیتوکین‌ها را دنبال می‌کنند.

پژوهش‌های حوزه ایمونولوژی سامانه‌ها به دانشمندان کمک می‌کند الگوهای پیچیده‌ی واکنش بدن پس از واکسیناسیون را شناسایی کنند. برای مثال، ممکن است دو نفر هر دو پاسخ ایمنی محافظتی ایجاد کنند، اما در یکی از آن‌ها مسیرهای التهابی فعال‌تر باشند و در نتیجه علائمی مانند تب، خستگی یا درد عضلات بیشتر دیده شود؛ در حالی که فرد دیگر بدون التهاب قابل توجه، همان پاسخ ایمنی را ایجاد کند.

پژوهشگران امیدوارند با شناخت دقیق‌تر این تفاوت‌های فردی، بتوانند واکسن‌هایی طراحی کنند که برای گروه‌های مختلف جمعیتی مناسب‌تر باشند و همچنین بهتر پیش‌بینی کنند چه کسانی ممکن است واکنش‌های شدیدتر یا خفیف‌تری نشان دهند. بااین‌حال، تاکنون هیچ شواهدی نشان نمی‌دهد که شدت عوارض پس از واکسن معیار مستقیمی برای میزان ایمنی ایجادشده باشد؛ بنابراین نداشتن علائم پس از واکسیناسیون به‌تنهایی به معنای ضعیف‌بودن پاسخ ایمنی نیست.