تب کریمه کنگو در ایران؛ علائم، راه‌های انتقال و روش‌های پیشگیری

در ماه‌های اخیر موارد تازه‌ای از تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو در ایران شناسایی شده است. این بیماری ویروسی خطرناک می‌تواند از کنه و دام آلوده به انسان منتقل شود و در موارد شدید به خونریزی، نارسایی اندام‌ها و مرگ منجر شود.

طبق اعلام رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا ۲۵ شهریور، ۳۱ مورد قطعی ابتلا به تب کریمه کنگو در کشور شناسایی شده است. بیشترین موارد ابتلا در استان‌های یزد، سیستان‌وبلوچستان و کرمان گزارش شده‌اند.

تب کریمه کنگو مشکل پزشکی تازه‌ای در ایران نیست. این بیماری در بخش‌هایی از آفریقا، بالکان، خاورمیانه و آسیا بومی است و ایران نیز در محدوده جغرافیایی حضور ویروس و کنه‌های ناقل آن قرار دارد. سازمان جهانی بهداشت می‌گوید میزان مرگ‌ومیر در شیوع‌های مختلف بیماری می‌تواند بین ۱۰ تا ۴۰ درصد باشد.

اما ویروس عامل تب کریمه کنگو دقیقاً چگونه به انسان منتقل می‌شود، علائم آن چیست و چه کسانی بیشتر در معرض خطر قرار دارند؟

تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو یا CCHF نوعی بیماری ویروسی است که معمولاً به‌وسیله کنه‌ها منتقل می‌شود. کنه‌های جنس هیالوما مهم‌ترین ناقل شناخته‌شده ویروس هستند.

گاو، گوسفند، بز و شمار دیگری از حیوانات وحشی و اهلی می‌توانند به ویروس آلوده شوند. مشکل اینجا است که دام آلوده معمولاً ظاهراً سالم به نظر می‌رسد و نشانه مشخصی از بیماری ندارد.

پس از گزش حیوان توسط کنه آلوده، ویروس تقریباً یک هفته در خون حیوان باقی می‌ماند. در این فاصله، کنه‌های دیگری که از حیوان خون‌خواری می‌کنند می‌توانند آلوده شوند و چرخه انتقال ادامه پیدا کند. به همین دلیل نمی‌توان صرفاً از ظاهر سالم دام نتیجه گرفت که خطری وجود ندارد.

طبق توضیحات سازمان جهانی بهداشت، یکی از مهم‌ترین راه‌های انتقال تب کریمه‌ کنگو، گزش مستقیم کنه آلوده است. راه دوم، تماس با خون یا بافت حیوان آلوده، به‌ویژه هنگام ذبح دام و بلافاصله پس از آن است. به همین دلیل دامداران، کارکنان کشتارگاه‌ها، قصابان، دامپزشکان و افرادی که به هر دلیل با خون و لاشه دام سروکار دارند بیشتر در معرض خطر قرار می‌گیرند.

ویروس می‌تواند از انسان به انسان نیز منتقل شود، اما انتقال معمولاً به تماس مستقیم با خون، ترشحات یا دیگر مایعات بدن فرد مبتلا نیاز دارد. به همین دلیل کارکنان مراکز درمانی و افرادی نیز که بدون تجهیزات محافظتی از بیمار مراقبت می‌کنند، در معرض خطر قرار دارند. استفاده مجدد از سرنگ، استریل‌نکردن صحیح تجهیزات پزشکی یا آلوده‌شدن وسایل پزشکی نیز می‌تواند به انتقال عفونت منجر شود.

خطر اصلی زمانی ایجاد می‌شود که فرد هنگام ذبح یا قطعه‌کردن دام آلوده با خون و بافت‌های آن تماس مستقیم پیدا کند؛ برای مثال زمانی که روی دست بریدگی یا زخم وجود دارد.

وزارت بهداشت نیز در هشدار تازه خود توصیه کرده است گوشت و فرآورده‌های دامی از مراکز مجاز تهیه شوند و هنگام تماس با دام و فرآورده‌های خام از دستکش و لباس مناسب استفاده شود.

پخت کامل گوشت اهمیت دارد. مهم‌تر از آن، پرهیز از ذبح غیرمجاز و تماس بدون محافظت با خون و لاشه تازه دام است. خرید گوشت از مراکز تحت نظارت دامپزشکی خطر مواجهه با چنین شرایطی را کاهش می‌دهد.

انتقال انسان به انسان در تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو بیشتر در مراکز درمانی یا هنگام مراقبت نزدیک از بیمار دیده می‌شود. تماس‌های معمول روزمره مانند صحبت‌کردن، دست‌دادن یا کنار فرد بیمار نشستن، راه اصلی انتقال بیماری محسوب نمی‌شود.

فاصله میان ورود ویروس به بدن و شروع بیماری به نحوه ابتلا بستگی دارد. اگر فرد بر اثر گزش کنه آلوده شود، علائم معمولاً پس از یک تا سه روز ظاهر می‌شوند، اما دوره نهفتگی می‌تواند تا ۹ روز طول بکشد. اگر انتقال از طریق تماس با خون یا بافت آلوده اتفاق افتاده باشد، دوره نهفتگی معمولاً پنج تا شش روز است و در موارد ثبت‌شده تا ۱۳ روز نیز ادامه داشته است.

بیماری معمولاً به‌طور ناگهانی آغاز می‌شود. تب، سردرد، درد عضلات، سرگیجه، کمردرد، درد و خشکی گردن، درد چشم و حساسیت به نور از علائم اولیه هستند. تهوع، استفراغ، اسهال، گلودرد و درد شکم نیز ممکن است در مراحل ابتدایی ظاهر شوند. در برخی بیماران تغییرات خلقی، بی‌قراری و گیجی دیده می‌شود. پس از دو تا چهار روز، ممکن است بی‌قراری جای خود را به خواب‌آلودگی، ضعف و بی‌حالی شدید بدهد. درد در قسمت بالای سمت راست شکم نیز می‌تواند نشانه درگیری کبد باشد.

در بیماران بسیار بدحال، از حدود روز پنجم به بعد امکان بدترشدن سریع عملکرد کلیه‌ها، نارسایی کبد یا نارسایی ریوی وجود دارد.

سازمان جهانی بهداشت میزان مرگ‌ومیر CCHF را در شیوع‌های مختلف بین ۱۰ تا ۴۰ درصد گزارش می‌کند. در مواردی که بیماری به مرگ منجر می‌شود، این اتفاق معمولاً در هفته دوم رخ می‌دهد. در بیمارانی که بهبود پیدا می‌کنند، روند بهبودی اغلب از حدود روز نهم یا دهم پس از آغاز علائم شروع می‌شود.

شدت بالای بیماری به این معنا نیست که هر فرد مبتلا حتماً دچار خونریزی یا عوارض شدید خواهد شد؛ اما سابقه تماس با کنه یا دام و ظهور ناگهانی تب و علائم مشابه، به‌ویژه در مناطق دارای موارد شناخته‌شده بیماری، موضوعی است که نباید نادیده گرفته شود.

تشخیص قطعی بیماری به آزمایش نیاز دارد. یکی از روش‌های اصلی، RT-PCR است که ماده ژنتیکی ویروس را در نمونه بیمار شناسایی می‌کند.

آزمایش‌هایی برای شناسایی آنتی‌ژن یا آنتی‌بادی‌های بدن نیز وجود دارند. در روزهای نخست بیماری ممکن است بدن هنوز آنتی‌بادی کافی تولید نکرده باشد؛ به همین دلیل در این مرحله شناسایی مستقیم ویروس یا RNA آن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

نمونه‌های افراد مشکوک به علائم تب کریمه‌ کنگو خطر زیستی بالایی دارند و باید در آزمایشگاه مناسب و توسط کارکنان آموزش‌دیده بررسی شوند.

درحال‌حاضر درمان ضدویروسی اختصاصی و تأییدشده‌ای برای تب کریمه کنگو وجود ندارد. مهم‌ترین بخش درمان، مراقبت حمایتی زودهنگام ازجمله تأمین مناسب مایعات بدن، کنترل علائم و در صورت لزوم حمایت از عملکرد اندام‌های حیاتی است. شروع سریع مراقبت می‌تواند شانس زنده‌ماندن بیمار را افزایش دهد.

دارویی ضدویروسی ریباویرین در برخی موارد برای بیماران مبتلا به CCHF استفاده شده است، اما سازمان جهانی بهداشت می‌گوید هنوز درباره میزان اثربخشی واقعی و بهترین دوز آن شواهد بالینی کافی وجود ندارد.

درحال‌حاضر واکسن ایمن و مؤثری که به‌طور گسترده برای انسان در دسترس باشد نیز وجود ندارد. واکسن‌هایی در گذشته در مقیاس محدود در بخش‌هایی از اروپای شرقی استفاده شده‌اند، اما واکسن عمومی و مورد تأیید جهانی برای پیشگیری از بیماری در دسترس نیست. واکسن برای دام‌ها نیز وجود ندارد.

در مناطقی که کنه‌ها وجود دارند، پوشیدن لباس آستین‌بلند و شلوار بلند خطر تماس با آن‌ها را کمتر می‌کند. لباس‌های روشن نیز باعث می‌شوند کنه راحت‌تر روی لباس دیده شوند.

پس از حضور در دامداری، مرتع یا محیط‌هایی که احتمال وجود کنه بالاست، پوست و لباس باید بررسی شود. سازمان جهانی بهداشت همچنین استفاده از مواد دافع و ضدکنه تأییدشده را توصیه می‌کند.

اگر فردی در روزهای گذشته توسط کنه گزیده شده، کنه‌ای را با دست بدون محافظت لمس یا له کرده، هنگام ذبح یا قطعه‌کردن دام با خون و بافت حیوان تماس داشته یا در تماس نزدیک با خون و ترشحات فرد مبتلا بوده و پس از آن دچار تب ناگهانی، سردرد و درد عضلانی شده است، باید سابقه تماس را به پزشک اطلاع دهد.

سازمان جهانی بهداشت نیز در تعریف موارد مشکوک، سابقه گزش کنه، تماس مستقیم با خون و بافت حیوان هنگام ذبح یا تماس با خون و ترشحات بیمار مبتلا را در روزهای پیش از شروع علائم از عوامل مهم می‌داند.

شناسایی موارد جدید در ایران به معنای ظهور بیماری ناشناخته یا شروع یک همه‌گیری تازه نیست؛ تب کریمه کنگو بیماری شناخته‌شده‌ای در منطقه است. بااین‌حال، وجود ۳۱ مورد قطعی ثبت‌شده در کشور در سال جاری نشان می‌دهد رعایت اصول ساده‌ای مانند پرهیز از ذبح غیرمجاز، استفاده از دستکش هنگام تماس با دام و گوشت خام و جدی‌گرفتن گزش کنه همچنان اهمیت دارد.