از سنگ کلیه تا سنگ لوزه؛ تمام توده‌های سختی که در بدن انسان تشکیل می‌شوند

وقتی صحبت از «سنگ‌های بدن» به میان می‌آید، بیشتر مردم به یاد سنگ کلیه می‌افتند؛ توده‌های سختی که می‌توانند درد شدیدی ایجاد کنند و گاهی حتی فرد را به اورژانس بکشانند. اما سنگ کلیه تنها نوع سنگی نیست که در بدن انسان شکل می‌گیرد.

بدن ما در شرایط خاص می‌تواند در بخش‌های مختلف خود توده‌های سختی بسازد؛ از کیسه صفرا و مجاری بزاقی گرفته تا لوزه‌ها، ناف، بینی و حتی برخی رگ‌ها. البته تمام این توده‌ها شبیه هم نیستند. بعضی از آن‌ها از رسوب مواد معدنی ساخته می‌شوند، برخی حاصل تجمع چربی و سلول‌های مرده هستند و برخی دیگر در نتیجه تغییر ترکیب مایعات بدن شکل می‌گیرند.

کلمه «سنگ» در پزشکی لزوماً به معنی یک قطعه شبیه سنگ‌ریزه نیست. این اصطلاح معمولاً برای هر توده سخت‌شده‌ای به کار می‌رود که از تجمع تدریجی مواد در بدن ایجاد شده باشد.

بدن انسان پیوسته در حال تولید، انتقال و دفع مواد مختلف است. خون، ادرار، صفرا، بزاق و دیگر مایعات بدن ترکیبات گوناگونی دارند که باید در تعادل مشخصی باقی بمانند. اگر مقدار ماده‌ای بیش از حد افزایش پیدا کند، جریان یک مایع کاهش یابد یا شرایطی مانند التهاب و عفونت ایجاد شود، ممکن است ذرات کوچک به هم بچسبند و به مرور یک توده سخت تشکیل دهند.

برای نمونه، در دستگاه ادراری، وقتی مقدار موادی مانند کلسیم، اگزالات یا اسید اوریک در ادرار زیاد شود، این مواد می‌توانند به شکل بلور درآیند و در نهایت سنگ بسازند. کم‌آبی بدن یکی از عواملی است که با افزایش غلظت ادرار، احتمال تشکیل برخی سنگ‌ها را بیشتر می‌کند.

اما همه سنگ‌های بدن از یک مسیر ساخته نمی‌شوند. سنگ لوزه بیشتر از بقایای غذا، باکتری‌ها و سلول‌های مرده تشکیل می‌شود، در حالی که سنگ صفرا معمولاً نتیجه رسوب کلسترول یا رنگدانه‌های صفراوی است.

سنگ کلیه رایج‌ترین نوع سنگ در بدن انسان است. این سنگ‌ها در کلیه زمانی تشکیل می‌شوند که مواد موجود در ادرار دیگر نتوانند به‌طور کامل در آب حل بمانند و شروع به تشکیل کریستال کنند.

بیشتر سنگ‌های کلیه از ترکیبات کلسیمی، به‌خصوص اگزالات کلسیم، ساخته می‌شوند. بااین‌حال، انواع دیگری مانند سنگ‌های کلسیم فسفات، اسید اوریک، استروویت و سیستین نیز وجود دارند.

اندازه سنگ همیشه تعیین‌کننده شدت علائم نیست. یک سنگ کوچک که وارد حالب شود و مسیر عبور ادرار را مسدود کند، می‌تواند درد بسیار شدیدی ایجاد کند؛ در حالی که سنگی بزرگ‌تر ممکن است برای مدتی بدون علامت باقی بماند. درد معروف سنگ کلیه معمولاً زمانی ایجاد می‌شود که سنگ حرکت می‌کند یا در مسیر خروج ادرار گیر می‌افتد. این درد اغلب در پهلو احساس می‌شود و ممکن است به پایین شکم یا کشاله ران هم انتشار پیدا کند.

سنگ همیشه در کلیه باقی نمی‌ماند. گاهی از کلیه جدا می‌شود و وارد حالب، یعنی لوله باریکی که کلیه را به مثانه متصل می‌کند، می‌شود. گیر کردن سنگ در این مسیر می‌تواند باعث درد، تهوع، خون در ادرار و اختلال در جریان ادرار شود.

سنگ مثانه نیز در خود مثانه شکل می‌گیرد. این نوع سنگ معمولاً زمانی ایجاد می‌شود که ادرار به‌طور کامل تخلیه نشود و مواد موجود در آن فرصت پیدا کنند که رسوب کنند. بزرگ شدن پروستات، انسداد مسیر خروج ادرار یا برخی بیماری‌های عصبی که کنترل مثانه را مختل می‌کنند، می‌توانند احتمال تشکیل سنگ مثانه را افزایش دهند.

براساس گزارشی از بی‌بی‌سی در ۱۸ اوت، پزشکان بیمارستانی در شرق سریلانکا سنگی به وزن ۳٫۱ کیلوگرم را از مثانه مردی ۵۵ ساله خارج کرده‌اند و معتقدند این بزرگ‌ترین سنگ مثانه ثبت‌شده در تاریخ پزشکی است. بیمار به دلیل سکته مغزی بستری شده بود، اما پزشکان هنگام درمان متوجه مشکل او در دفع ادرار شدند و پس از بررسی، وجود سنگ‌های بزرگ در مثانه‌اش را تشخیص دادند. سنگ خارج‌شده با طول ۱۸٫۷ سانتی‌متر تقریباً به اندازه تخم‌شترمرغ و هم‌وزن نوزاد کامل بوده است.

کیسه صفرا کیسه کوچکی در زیر کبد است که صفرا را ذخیره می‌کند. صفرا به بدن کمک می‌کند چربی‌های غذا را هضم کند، اما اگر ترکیبات موجود در آن تعادل طبیعی خود را از دست بدهند، ممکن است به مرور کریستال‌هایی تشکیل شوند که به سنگ تبدیل می‌شوند.

بیشتر سنگ‌های صفراوی از کلسترول ساخته می‌شوند. نوع دیگری از سنگ‌ها نیز وجود دارد که به دلیل تجمع رنگدانه‌هایی مانند بیلی‌روبین شکل می‌گیرند.

بسیاری از افراد ممکن است سنگ صفرا داشته باشند اما علامتی تجربه نکنند. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که سنگ حرکت کند و یکی از مجاری صفراوی را مسدود کند. در این حالت ممکن است درد شدید در قسمت بالای شکم، تهوع یا التهاب ایجاد شود.

در مجاری صفراوی هم ممکن است سنگ وجود داشته باشد؛ اغلب این سنگ‌ها ابتدا در کیسه صفرا تشکیل می‌شوند و سپس وارد مجاری صفراوی می‌شوند، هرچند گاهی می‌توانند در خود مجرا نیز شکل بگیرند.

شاید کمتر کسی بداند که غدد بزاقی هم می‌توانند سنگ بسازند. این سنگ‌ها که «سیالولیت» نام دارند، در مجاری انتقال بزاق یا داخل خود غدد ایجاد می‌شوند. غده زیر فک شایع‌ترین محل تشکیل این سنگ‌ها است، اما غدد بناگوشی و زیرزبانی نیز ممکن است درگیر شوند.

یکی از نشانه‌های سنگ بزاقی این است که درد آن اغلب هنگام غذا خوردن بیشتر می‌شود. دلیل آن ساده است: با دیدن یا خوردن غذا، تولید بزاق افزایش پیدا می‌کند، اما اگر مسیر خروج بزاق بسته شده باشد، فشار داخل غده بالا می‌رود و باعث درد و تورم می‌شود.

لوزه‌ها سطح کاملاً صاف ندارند و دارای شیارها و حفره‌هایی هستند که می‌توانند محل تجمع مواد مختلف باشند. وقتی بقایای غذا، سلول‌های مرده، باکتری‌ها و مواد معدنی در این شیارها جمع شوند، ممکن است توده‌های کوچک و سختی به نام سنگ لوزه یا تونسیلولیت تشکیل شوند. این سنگ‌ها معمولاً خطرناک نیستند، اما در بعضی افراد باعث بوی بد دهان، احساس وجود جسم خارجی در گلو یا ناراحتی هنگام بلع می‌شوند.

پانکراس یا لوزالمعده نیز می‌تواند دچار تشکیل سنگ شود. این سنگ‌ها معمولاً در مجاری پانکراس ایجاد می‌شوند و بیشتر در افرادی دیده می‌شوند که مشکلات طولانی‌مدت این اندام، مانند التهاب مزمن پانکراس، دارند. سنگ‌های پانکراس می‌توانند مسیر خروج ترشحات این اندام را محدود کنند و باعث درد یا مشکلات گوارشی شوند.

در داخل آپاندیس گاهی توده‌های سختی تشکیل می‌شوند که به آن‌ها آپاندیکولیت یا سنگ آپاندیس گفته می‌شود. این توده‌ها معمولاً از مواد فشرده‌شده داخل روده و رسوبات معدنی تشکیل می‌شوند. وجود آن‌ها همیشه باعث بیماری نمی‌شود، اما در برخی افراد می‌تواند با افزایش احتمال التهاب آپاندیس ارتباط داشته باشد.

در میان انواع سنگ‌های بدن، سنگ ناف یکی از عجیب‌ترین نمونه‌ها است. این توده که در پزشکی «اومفالولیت» نام دارد، در اثر تجمع طولانی‌مدت مواد مختلف در داخل ناف ایجاد می‌شود.

چربی پوست، سلول‌های مرده، کراتین، گردوغبار و پرز لباس می‌توانند به مرور در ناف جمع شوند، خشک شوند و توده‌ای سخت تشکیل دهند. سنگ ناف معمولاً کوچک است و ممکن است فرد برای مدت طولانی متوجه آن نشود. در برخی موارد، تغییر رنگ، بوی نامطبوع یا التهاب اطراف ناف باعث کشف آن می‌شود.

سنگ بینی یا رینولیت یکی دیگر از سنگ‌های نادر بدن است. این سنگ معمولاً زمانی تشکیل می‌شود که جسم خارجی کوچک یا توده‌ای از مخاط خشک‌شده به‌عنوان هسته اولیه عمل کند و مواد معدنی اطراف آن رسوب کنند. رینولیت‌ها معمولاً به‌آرامی رشد می‌کنند و ممکن است باعث گرفتگی یک‌طرفه بینی، ترشحات بدبو یا خونریزی شوند.

گاهی رسوبات کلسیمی کوچکی درون برخی سیاهرگ‌ها تشکیل می‌شوند که به آن‌ها فلبولیت گفته می‌شود. این ساختارها بیشتر در ناحیه لگن دیده می‌شوند و معمولاً خطری ایجاد نمی‌کنند. بسیاری از افراد تنها زمانی از وجود آن‌ها مطلع می‌شوند که در تصویربرداری پزشکی برای موضوع دیگری دیده شوند.

در گوش داخلی ساختارهای بسیار کوچکی از بلورهای کربنات کلسیم وجود دارد که به آن‌ها اتولیت یا اتوکونیا گفته می‌شود. این ذرات برخلاف سنگ کلیه یا سنگ صفرا، بیماری محسوب نمی‌شوند و بخشی طبیعی از دستگاه تعادل بدن هستند. اتولیت‌ها در بخش‌هایی از گوش داخلی قرار دارند و به مغز کمک می‌کنند شتاب، حرکت خطی و وضعیت سر نسبت به نیروی جاذبه را تشخیص دهد.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که تعدادی از این بلورها از محل طبیعی خود جدا شوند و وارد مجاری نیم‌دایره‌ای گوش داخلی شوند. در این حالت، حرکت سر می‌تواند باعث جابه‌جایی این ذرات و ارسال پیام‌های نادرست به مغز شود. نتیجه ممکن است نوعی سرگیجه باشد که معمولاً با چرخاندن سر، بلندشدن از تخت، دراز کشیدن یا تغییر ناگهانی وضعیت بدن ایجاد می‌شود. این سرگیجه اغلب کوتاه‌مدت اما شدید است و ممکن است با تهوع یا احساس عدم تعادل همراه باشد.

موارد دیگری هم وجود دارند که کمتر شناخته شده‌اند و بعضی از آن‌ها بسیار نادرند. برای مثال، در پروستات ممکن است رسوبات کلسیمی کوچکی به نام سنگ‌های پروستات تشکیل شوند که اغلب به‌طور اتفاقی در تصویربرداری دیده می‌شوند و همیشه علامت ایجاد نمی‌کنند.

در ملتحمه چشم نیز گاهی رسوبات کوچک زرد یا سفیدرنگی به نام سنگ‌های ملتحمه شکل می‌گیرند. این رسوبات معمولاً بی‌ضررند، اما اگر برجسته شوند ممکن است احساس وجود جسم خارجی یا تحریک چشم ایجاد کنند.

در بخش‌هایی از روده نیز به‌ندرت توده‌های سختی به نام انترو‌لیت تشکیل می‌شوند. همچنین گزارش‌هایی از تشکیل سنگ در واژن یا رحم وجود دارد، اما این موارد بسیار نادرند و معمولاً در شرایط پزشکی خاص دیده می‌شوند.

شنیدن واژه‌ی «سنگ» در بدن ممکن است در نگاه اول نگران‌کننده باشد، اما همه‌ی این توده‌های سخت به یک اندازه خطرناک نیستند و همه‌ی آن‌ها هم به درمان نیاز ندارند. برخی، مانند سنگ کلیه، سنگ صفرا یا سنگ مجرای پانکراس، می‌توانند باعث درد، التهاب، انسداد مجرا یا اختلال در عملکرد اندام شوند و در صورت بروز علائم به بررسی پزشکی نیاز دارند. شدت مشکل نیز به عواملی مانند اندازه‌ی سنگ، محل قرارگیری و میزان انسداد بستگی دارد.

درمقابل، بعضی از سنگ‌ها یا رسوبات کلسیفیه ممکن است سال‌ها بدون ایجاد علامت باقی بمانند. بسیاری از فلبولیت‌ها، که در واقع رسوبات آهکی داخل سیاهرگ‌ها هستند، اغلب به‌طور اتفاقی در تصاویر رادیولوژی یا سی‌تی‌اسکن دیده می‌شوند. سنگ‌های کوچک لوزه هم ممکن است هیچ علامت خاصی ایجاد نکنند و تنها هنگام معاینه‌ی دهان و گلو یا حتی به‌صورت اتفاقی مشاهده شوند.

بدن انسان مجموعه‌ای پیچیده از مایعات، سلول‌ها، املاح و مواد آلی است که ترکیب آن‌ها دائماً تحت کنترل قرار دارد. اگر این تعادل در بخشی از بدن تغییر کند، بعضی مواد می‌توانند رسوب کنند، به هم بچسبند و به‌تدریج توده‌ای سخت بسازند. در یک عضو، این توده ممکن است عمدتاً از کلسیم تشکیل شده باشد و در عضوی دیگر از کلسترول، اسیداوریک، مواد آلی یا ترکیبی از چند ماده.

واژه‌ی «سنگ» در پزشکی به گروهی از توده‌ها با منشأهای بسیار متفاوت اشاره می‌کند. سنگ کلیه، سنگ صفرا، سنگ بزاقی و سنگ لوزه از نظر محل تشکیل، ترکیب شیمیایی، علت ایجاد و اهمیت پزشکی شباهت چندانی به یکدیگر ندارند؛ تنها ویژگی مشترکشان این است که به شکل توده‌ای نسبتاً سخت در بدن تشکیل می‌شوند.