تصاویر سیگارکشیدن چهره‌های محبوب نسل زد و روایت‌هایی درباره‌ی نوجوانان علاقه‌مند به انواع ویپ و دیگر سیگارهای الکترونیکی، این تصور را ایجاد کرده است که سیگار دوباره در میان این نسل محبوب شده است. اما اگر نسل زد واقعاً بیشتر از گذشته سیگار می‌کشد، دلیلش چیست؟ آیا این نسل از مضرات سیگار برای سلامتی بی‌خبرند؟ پاسخ پرسش دوم واضح است: از خطرات سیگار آگاه‌اند، اما به‌نظر می‌رسد عوامل مؤثر بر این رفتار پیچیده‌تر از آگاهی از مضرات باشد.

نسل زد به افرادی گفته می‌شود که تقریباً از اواخر دهه ۱۹۹۰ تا اوایل دهه ۲۰۱۰ میلادی (در ایران عمدتاً دهه هشتادی‌ها و متولدان اواخر دهه ۷۰) متولد شده‌اند. این نسل نخستین نسلی محسوب می‌شود که بخش قابل‌توجهی از دوران کودکی و نوجوانی خود را در محیطی آمیخته با اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های دیجیتال سپری کرده است. اعضای این نسل اکنون در بازه‌ی نوجوانی و آستانه ورود به ۳۰ سالگی قرار دارند و در بسیاری از کشورها به‌عنوان نسلی متمایز از نظر الگوهای فرهنگی، اجتماعی و رفتاری شناخته می‌شوند.

آنچه با اطمینان بیشتری دیده می‌شود، بازگشت تدریجی تصاویر سیگار در فیلم‌ها و سریال‌ها پس از سال‌ها کاهش است. دن رومر، پژوهشگر رفتارهای اجتماعی پرخطر در میان نوجوانان در دانشگاه پنسیلوانیا، به‌نقل از ساینتیفیک‌امریکن می‌گوید از میان ۱۵۲ فیلم پرفروش اکران‌شده در سال ۲۰۲۴، در ۷۷ فیلم نوعی تصویرسازی از مصرف سیگار دیده شده است؛ این رقم در سال ۲۰۲۳، ۵۸ فیلم از میان ۱۴۱ فیلم بود. داده‌های گروه ضدنیکوتین تروث اینیشیتیو نیز نشان می‌دهد ۳۴ درصد فیلم‌های دارای رده‌بندی سنی نوجوانان در سال ۲۰۲۴ نوعی نمایش سیگار داشته‌اند. این روند تغییر چشمگیری نسبت به سال‌های گذشته محسوب می‌شود.

رومر می‌گوید سیگاری‌ها در فیلم‌ها و برنامه‌های تلویزیونی امروز، شبیه همان سیگاری‌های روی پرده‌های زمان گذشته به‌نظر می‌رسند. به‌ گفته‌ی وی، این شخصیت‌ها معمولاً به‌نوعی یاغی و ضداجتماعی‌اند و هالیوود هم ظاهراً از نمایش سیگارکشیدن هراسی ندارد، به‌ویژه وقتی با شخصیت جور دربیاید. البته موج فقط به رسانه‌های سنتی محدود نمانده و اینفلوئنسرهای اینستاگرام، تیک‌تاک و دیگر رسانه‌ها هم بیش از گذشته با سیگار دیده می‌شوند.

بیشتر بخوانید

با وجود سیاست‌های بسیاری از شبکه‌های اجتماعی علیه ترویج سیگار، ممنوعیت معمولاً تنها پست‌های غیررایگان را هدف می‌گیرد. برای نمونه، تیک‌تاک «تبادل، بازاریابی یا فراهم‌کردن دسترسی» به محصولات تنباکویی را مجاز نمی‌داند. اینستاگرام نیز الزاماً کاربری عادی را که از خودش در حال سیگارکشیدن محتوایی می‌گذارد، مسدود یا با او برخورد نمی‌کند، اما قوانینی علیه دریافت پول برای تبلیغ محصولات تنباکویی دارد. در نتیجه، اعضای نسل زد احتمالاً محتوای بیشتری می‌بینند که سیگار را جذاب جلوه می‌دهد.

برای مثال، یک حساب اینستاگرامی معروف عکس‌هایی از چهره‌های مشهور و محبوب را در حال سیگارکشیدن منتشر می‌کند و بیش از ۱۰۰هزار دنبال‌کننده دارد. در پینترست هم جست‌وجوی اصطلاح «ژست سیگارکشیدن» در میان کاربران ۱۸ تا ۲۴ ساله نسبت به قبل افزایش چشمگیری یافته است. ملیسا لیتل، دانشیار علوم بهداشت عمومی در دانشگاه ویرجینیا، می‌گوید کودکان شاید دنبال ایده‌ی حال‌وهوای شخصیت محبوب خود باشند و به عوامل اثرگذار برخورد کنند. او می‌گوید: «حس می‌کنم سیگارکشیدن را زیبا نشان می‌دهند.»

اعضای نسل زد احتمالاً محتوای بیشتری می‌بینند که سیگار را جذاب جلوه می‌دهد

تازه‌ترین آمار مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها در ایالات متحده که سیگارکشیدن جوانان ۱۸ تا ۲۴ ساله را رصد می‌کند، به سال ۲۰۲۲ برمی‌گردد؛ در آن زمان گزارش شد که حدود پنج درصد از این گروه سیگار می‌کشند. همان داده‌ها نشان می‌دادند که نسل زد بزرگ‌تر، با احتمال کمتری سیگاری بوده‌اند. بر پایه‌ی پیمایش دیگر این مرکز در سال ۲۰۲۴، نسل زد جوان‌تر هم حتی کمتر سراغ سیگار می‌رفت؛ فقط یک نفر از هر ۹۱ نفر گفته بود در ۳۰ روز گذشته سیگار کشیده است.

ملیسا لیتل می‌گوید: «باید بفهمیم چرا نسل زد سیگار می‌کشد، چون مدام از من در این‌باره می‌پرسند و برای تأیید حرف‌هایم به داده نیاز دارم.» نشانه‌های اولیه‌ای نیز از افزایش دیده می‌شود. یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۵ نشان داد شمار دانش‌آموزان پایه‌ی دوازدهم، یعنی نوجوانان ۱۷ تا ۱۸ ساله که از هر نوع محصول تنباکویی استفاده می‌کنند، از ۱۷ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۲۱٫۸ درصد در سال گذشته رسیده است. در سال ۲۰۲۵، درصد افراد ۱۲ ساله یا بالاتر که شروع به سیگارکشیدن کرده‌اند، از ۰٫۴ درصد در ۲۰۲۱ به ۰٫۶ درصد در ۲۰۲۵ افزایش یافت.

در میان جوانان ۱۸ تا ۲۵ ساله، جهش حتی تندتر بود و از ۲٫۲ درصد به ۳٫۲ درصد رسید. لیتل می‌گوید احتمالاً به‌زودی افزایش گسترده‌تری در مصرف تنباکو در داده‌ها دیده شود. او می‌افزاید می‌دانیم بسیاری از نوجوانانی که از سیگار الکترونیکی استفاده می‌کنند، از دیگر محصولات تنباکویی از جمله سیگار هم بهره می‌برند و به‌نظر او همین نکته بسیار گویاست.»

رومر می‌گوید سیگار هرچقدر در جامعه دیده شود، معمولاً میان جوان‌ترها محبوب‌تر هم می‌شود و نسل زد از این قاعده مستثنا نیست. او می‌گوید: «پای عامل جذابیت در میان است. وقتی من جوان بودم، سیگارکشیدن باحال بود و همان حس ماندگار شد. تب سیگار الکترونیکی هم همین بود، بچه‌های باحال از آن استفاده می‌کردند. فکر می‌کنم داستان تقریباً همین است.» با‌این‌حال، جذابیت اجتماعی یا همان «باحال‌بودن» تنها عامل ممکن برای سیگارکشیدن نسل زد نیست.

بیشتر بخوانید

نسل زد در دوره‌ای با بحران‌های اجتماعی و اقتصادی متعددی بزرگ شده و هم‌زمان با پیامدهای تغییرات اقلیمی، دنیاگیری کرونا و چشم‌انداز نامطمئن بازار کار در عصر هوش مصنوعی روبه‌رو بوده است. از سوی دیگر، این نسل با بحران فزاینده‌ی تنهایی نیز مواجه است و سیگارکشیدن می‌تواند برای برخی افراد فرصتی برای برقراری ارتباط اجتماعی باشد.

بسیاری از افرادی که سیگار را ترک کرده‌اند، می‌گویند بیشتر از خود سیگار دلتنگ تعاملات اجتماعی و دورهمی‌های مرتبط با آن هستند. بنابراین، ممکن است بخشی از جذابیت سیگار برای نسل زد نیز به همین نیاز به ارتباط با دیگران مربوط باشد و این نسل هم سیگار را فرصتی برای تعامل با دیگران ببینند.

بااین‌حال، فرضیه‌ی دیگری نیز وجود دارد: شاید نسل زد نسبت به سلامت خود بی‌اعتناتر از نسل‌های قبل شده باشد. اما شواهد موجود با این برداشت سازگار نیست. داده‌ها در مجموع نشان می‌دهند اعضای این نسل نسبت به نسل‌های پیشین رفتارهای سالم‌تری دارند. برای مثال، روابط پرخطر کمتری دارند و مصرف الکل نیز در آن‌ها کاهش یافته است.

افراد نسل زد درعین‌حال نسبت به نسل‌های پیشین روابط پرخطر کمتر دارند و مصرف الکل در میانشان کاهش یافته است

همین موضوع، تناقض قابل‌توجهی ایجاد می‌کند: نسل زد یکی از سلامت‌محورترین نسل‌هایی است که تاکنون بررسی شده؛ نسلی که به تغذیه‌ی سالم و سبک زندگی اهمیت زیادی می‌دهد و در مقایسه با نسل‌های گذشته افراد بیشتری از مصرف الکل پرهیز می‌کنند. بااین‌حال، در همین نسل ممکن است سیگارکشیدن دوباره جذابیت فزاینده‌ای پیدا کند.

هنوز مشخص نیست آیا جذابیت صرفاً حاصل تغییرات فرهنگی و تصویرسازی رسانه‌ای است یا نشانه‌ی آغاز تغییری واقعی در الگوی مصرف تنباکو؛ پژوهشگران می‌گویند برای پاسخ به این پرسش، به داده‌ها و مطالعات اختصاصی بیشتری درباره‌ی نسل زد نیاز دارند.