مغز خسته چگونه انتخاب‌های شما را تغییر می‌دهد؟

آیا تا به حال برایتان پیش آمده که بعد از یک روز کاری پرتنش، حتی تصمیم‌گیری برای شام هم برایتان طاقت‌فرسا شود؟ یا بعد از یک روز کامل مراقبت از بچه‌ها، دیگر حوصله‌ی هیچ کار اضافی را نداشته باشید؟ این دقیقاً همان چیزی است که دانشمندان آن را «خستگی شناختی» می‌نامند؛ وضعیتی که می‌تواند انتخاب‌های روزمره‌ی ما را به‌طور اساسی تغییر دهد.

این سناریو برای بسیاری از والدین آشناست: تصور کنید تمام روز را به مراقبت از بچه‌هایتان مشغول بوده‌اید: برایشان صبحانه درست و دعواهایشان را حل کرده‌اید، به سوالاتشان پاسخ داده‌اید و سعی کرده‌اید آن‌ها را سرگرم نگه دارید.

حالا در پایان روز، بالاخره لحظه‌ای فرصت می‌کنید به این فکر کنید که برای شام چه چیزی برایشان درست کنید؛ اینکه آیا مواد لازم را دارید، چقدر طول می‌کشد و آیا بچه‌ها اصلاً آن را می‌خورند یا نه. بعد از یک روز خسته‌کننده، حتی کارهای ساده‌ای مثل درست‌کردن غذا هم می‌توانند طاقت‌فرسا به نظر برسند. این حس، خستگی شناختی است و می‌تواند در تمام جنبه‌های زندگی بروز کند.

خستگی شناختی فقط به معنای خستگی جسمی نیست. وقتی مغز شما برای مدت طولانی درگیر کارهای فکری می‌شود، انرژی ذهنی‌تان تحلیل می‌رود و این موضوع تأثیر مستقیمی بر تصمیم‌گیری‌هایتان می‌گذارد.

به گزارش ساینتیفیک آمریکن، از شرکت‌کنندگان خواسته شد کارهایی را انجام دهند که حافظه‌ی کاری آن‌ها را به چالش می‌کشید. حافظه‌ی کاری یعنی توانایی مغز برای نگه داشتن چندین اطلاعات مختلف به طور همزمان در ذهن. از آن‌ها خواسته شد تا رشته‌های حروف را با درجات مختلف دشواری به خاطر بسپارند.

پس از اینکه شرکت‌کنندگان با این کارها کمی خسته شدند، درمعرض یک انتخاب قرار گرفتند: آزمون حافظه‌ای آسان که در صورت موفقیت، یک دلار پاداش داشت، یا آزمونی سخت‌تر که پاداشش تا ۸ دلار می‌رسید. نتیجه جالب بود: هرچه شرکت‌کنندگان بیشتر خسته می‌شدند، احتمال انتخاب آزمون سخت‌تر کمتر می‌شد. این امر نشان می‌دهد خستگی ذهنی، ارزش پاداش را در ذهنمان کاهش می‌دهد و ما را به سمت انتخاب‌های آسان‌تر سوق می‌دهد.

پژوهشگران دریافتند که شبکه‌ی عصبی خاصی در مغز، مسئول تصمیم‌گیری درمورد انتخاب‌ها است. در این فرآیند، دو ناحیه‌ی کلیدی با یکدیگر همکاری می‌کنند: اول، قشر پشتی جانبی پیش‌پیشانی که جلوی مغز قرار دارد و وظیفه‌ی برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری را بر عهده دارد. دوم، قشر جزیره‌ای راست که وضعیت داخلی بدن، از جمله سطح خستگی را پایش می‌کند.

وقتی خستگی افزایش می‌یابد، ارتباط بین دو ناحیه مذکور قوی‌تر می‌شود و همین ارتباط فزاینده، باعث می‌شود مغز تمایل کمتری به پذیرش چالش‌های جدید و کارهای دشوار نشان دهد. به عبارت ساده‌تر، مغز خسته با تقویت این مسیر عصبی، به ما می‌گوید که «این کار ارزش زحمتش را ندارد» و ما را به سمت انتخاب‌های آسان‌تر سوق می‌دهد.

وقتی افراد بیشتر و بیشتر خسته می‌شدند، ارتباط بین دو ناحیه افزایش می‌یافت و سیگنال‌های قوی‌تری بین آن‌ها رد و بدل می‌شد. این ارتباط قوی‌تر، پیش‌بینی‌کننده‌ی کاهش تمایل افراد برای انتخاب کارهای دشوارتر بود.

درک این مکانیسم، به ما کمک می‌کند خستگی شناختی را نه فقط در زندگی روزمره، بلکه در شرایط خاص مانند افسردگی، کووید طولانی‌مدت و بیماری ام‌اس بهتر بشناسیم. این یافته‌ها می‌توانند به ابداع داروها و روش‌های درمانی جدیدی کمک کنند که این مسیرهای عصبی را هدف قرار دهند.

جالب است که این سیگنال‌های خستگی احتمالاً در طول تکامل برای محافظت از ما در برابر فشار بیش از حد به سیستم‌های شناختی و فیزیکی ایجاد شده‌اند. وقتی خسته هستیم، مغزمان سعی می‌کند از ما محافظت کند و ما را از تصمیم‌گیری‌های پرخطر بازدارد.

حتی وقتی خیلی خسته هستیم، می‌توانیم با خستگی ذهنی مقابله کنیم. تحقیقات نشان داده که اگر به خودمان یادآوری کنیم چرا یک کار مهم است یا آن را جذاب و جالب بدانیم، می‌توانیم از سد خستگی عبور کنیم. به زبان ساده‌تر، وقتی نگاهمان را به کاری که باید انجام دهیم عوض کنیم و به جای اجبار، آن را به عنوان انتخاب یا فرصت ببینیم، انگیزه‌ی بیشتری برای انجامش پیدا می‌کنیم.

همچنین، فعالیت‌های ساده‌ای مثل پیاده‌روی در هوای آزاد، گوش‌دادن به موسیقی موردعلاقه، یا چند دقیقه مدیتیشن می‌توانند منابع ذهنی را بازسازی و به شما کمک کنند تا تصمیم‌گیری‌های بهتری داشته باشید. پس دفعه بعد که احساس خستگی ذهنی کردید، به یاد داشته باشید که مغزتان فقط سعی دارد از شما محافظت کند، اما با تغییر نگاهی ساده می‌توانید این مانع را پشت سر بگذارید.

یافته‌های مطالعه در ژورنال Journal of Neuroscience منتشر شده است.