نخستین پیوند همزمان کبد و کلیه خوک به انسان با موفقیت انجام شد

پیوند اعضا یکی از درخشان‌ترین دستاوردهای پزشکی مدرن است، اما یک محدودیت بنیادی همچنان وجود دارد: تعداد اعضای اهدایی انسانی کافی نیست. یکی از راه‌هایی که دانشمندان برای رفع این کمبود دنبال می‌کنند، استفاده از اعضای حیوانی به‌جای اعضای انسانی است. این حوزه اکنون با گزارش اولین پیوند همزمان کبد کامل و هر دو کلیه از خوک به بدن انسان، گامی تازه برداشته است.

استفاده از اعضای حیوانی در پیوند به انسان را بیگانه‌پیوندی، پیوند ناهمسان یا «گزنوپیوند» می‌نامند؛ حوزه‌ای که دهه‌ها در مرز خیال‌پردازی، نظریه‌پردازی علمی و تلاش‌های پرحاشیه باقی مانده بود، اما در سال‌های اخیر، به موفقیت‌های بالینی واقعی رسیده است.

واقعیت تلخ پیوند اعضا این است که بسیاری از بیماران پیش از رسیدن نوبتشان جان می‌بازند. در سراسر دنیا، افراد بی‌شماری در فهرست انتظار قرار دارند و روزانه تعداد بسیاری از آن‌ها در همین انتظار می‌میرند.

برای کاهش شکاف، راهکارهای مختلفی در دست بررسی است: بهبود روش‌های حفظ و نگهداری اعضا، ارتقای فناوری‌های حمل‌ونقل و اصلاح معیارهای انتخاب اعضای اهدایی. افزون‌بر‌این، گزینه‌های مصنوعی نیز پیشرفت‌هایی داشته‌اند؛ از جمله یک بیمار استرالیایی که توانست ۱۰۰ روز با قلب تیتانیومی زنده بماند و از بیمارستان ترخیص شود، رکوردی که برای نخستین بار در جهان ثبت شد.

تا پیش از این، شمار اندکی از بیگانه‌پیوندی در انسان‌های زنده یا فوت‌شده صورت گرفته بود که تنها یک عضو را در بر می‌گرفتند و هیچ‌گاه کبد کامل در این فرایند به کار نرفته بود. هر چه تعداد اعضای پیوندی بیشتر باشد، پیچیدگی جراحی و خطر عوارض نیز به همان نسبت افزایش می‌یابد. اما مطالعه نشان می‌دهد که انجام چنین کاری احتمالاً امکان‌پذیر است.

دلیل شکست تلاش‌های اولیه در این زمینه روشن است: اعضای بدن یک خوک را نمی‌توان مستقیماً به بدن انسان منتقل کرد. اگرچه از نظر اندازه و عملکرد کلی شباهت‌هایی وجود دارد، سیستم ایمنی بدن انسان این اعضا را فوری به‌عنوان بیگانه شناسایی کرده و واکنش رد پیوند را آغاز می‌کند.

اما امروز دانشمندان از فناوری‌های پیشرفته‌ی ویرایش ژنوم بهره می‌گیرند تا خطر را به حداقل برسانند. در این مطالعه، کبد و کلیه‌های مورد استفاده هر کدام شش ویرایش ژنتیکی داشتند؛ برخی توالی‌های ژنی حذف و برخی دیگر افزوده شدند تا اعضا به‌اندازه کافی «انسانی‌سازی» شوند.

پس از پیوند، تیم پژوهشی عملکرد اعضا را ارزیابی کرد و دریافت که آن‌ها بیشتر شبیه به اعضای انسانی رفتار می‌کنند تا اعضای خوک. محققان در گزارش خود نوشتند: «عملکرد اساسی کبد و کلیه تنها وابستگی ضعیفی به گونه‌ی دهنده دارد و بر وجود اشتراک فیزیولوژیکی و سازگاری بافتی قابل‌توجه میان این دو گونه دلالت می‌کند.» به بیان دیگر، با پالایش بیشتر این فناوری، پیوند کلیه و کبد خوک به انسان احتمالاً عملی خواهد بود.

با‌این‌حال، ۳۶ ساعت پس از جراحی نشانه‌های اولیه رد پیوند مشاهده شد؛ زیرا سطح یک زیرگروه از سلول‌های ایمنی به‌طور محسوسی افزایش یافته بود. محققان پیشنهاد کرده‌اند که هدف قرار دادن این سلول‌ها با داروهای خاص می‌تواند در کاهش خطر رد پیوند بلندمدت مؤثر باشد.

پژوهشگران همچنین تأکید کرده‌اند که نتایج تنها از یک بیمار به دست آمده و امکان پیگیری بیش از پنج روز وجود نداشت، زیرا خانواده‌ی متوفی برای انجام مراسم ترحیم محدودیت زمانی تعیین کرده بودند. با‌این‌وجود، در متن مقاله آمده است که مطالعه چارچوب پایه‌ای برای بیگانه‌پیوندی ترکیبی کبد و کلیه فراهم کرده و زمینه را برای پیگیری سیستماتیک در مجموعه‌ای گسترش‌یافته از موارد مهیا می‌سازد.

برای رسیدن به روزی که بیگانه‌پیوندی به روشی رایج تبدیل شود، حتی اگر چنین روزی فرا برسد، هنوز راهی طولانی در پیش است. اما متخصصان توافق دارند که برای کاهش بحران کمبود اعضای اهدایی باید اقدامی صورت گیرد و پیوند اعضای حیوان به انسان، به‌تدریج به‌عنوان بخشی از راه‌حلی هرچند محدود، جایگاه خود را تثبیت خواهد کرد.

مطالعه در مجله علمی Med منتشر شده است.