بیماری ابولا چیست؟ علائم، راه‌های پیشگیری و نحوه درمان

در حالی که دنیا هنوز خاطره دنیاگیری کووید ۱۹ را فراموش نکرده است، عامل بیماری‌زای دیگری به نام ابولا در صدر هشدارهای بهداشتی قرار گرفته است.

در اردیبهشت ۱۴۰۵ (مه ۲۰۲۶)، سازمان جهانی بهداشت درباره شیوع تازه ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو و اوگاندا وضعیت اضطراری بین‌المللی اعلام کرد؛ شیوعی که به سویه نادر «بوندیبوگیو» مربوط می‌شود و تاکنون ده‌ها قربانی و صدها مورد مشکوک برجای گذاشته است. نگرانی اصلی این است که برخلاف برخی گونه‌های دیگر ابولا، برای این سویه هنوز واکسن تأییدشده گسترده‌ای وجود ندارد و تأخیر در تشخیص اولیه نیز به گسترش بیماری کمک کرده است.

ابولا یکی از مرگبارترین بیماری‌های ویروسی شناخته‌شده در جهان است. این بیماری می‌تواند تنها طی چند روز از علائمی شبیه آنفلوآنزا به خونریزی شدید، نارسایی اندام‌ها و مرگ منجر شود. این ویروس از طریق تماس مستقیم با مایعات بدن انسان یا حیوان آلوده منتقل می‌شود و شیوع‌های آن معمولاً در کشورهای آفریقای مرکزی و غربی رخ می‌دهد.

با وجود پیشرفت‌های اخیر در تولید واکسن و درمان‌های آنتی‌بادی، کارشناسان هشدار می‌دهند که ضعف نظام‌های درمانی، درگیری‌های منطقه‌ای و جابه‌جایی گسترده جمعیت همچنان می‌تواند مهار ابولا را دشوار کند.

مریم صفدری

بازگشت کابوس ابولا به آفریقا؛ سازمان بهداشت جهانی وضعیت اضطراری جهانی اعلام کرد

مطالعه '4

ابولا عفونت ویروسی نادر اما بسیار خطرناک و تهدیدکننده حیات است. این بیماری می‌تواند باعث شیوع‌های گسترده و شدید، به‌ویژه در برخی مناطق آفریقا شود. انتقال آن از طریق تماس با مایعات بدن افراد یا حیوانات آلوده انجام می‌شود. علائم اولیه معمولاً شبیه آنفلوآنزا هستند، اما ممکن است به سرعت شدید شوند.

ابولا معمولاً با نشانه‌هایی شبیه سرماخوردگی یا آنفلوآنزا آغاز می‌شود، اما می‌تواند به بیماری بسیار شدیدتری تبدیل شود که شامل استفراغ شدید، اسهال و خونریزی است. این بیماری نوعی تب خونریزی‌دهنده ویروسی است؛ یعنی عفونتی که به رگ‌های خونی آسیب می‌زند و می‌تواند باعث نشت خون از عروق شود.

ابولا هرچند بیماری نادری محسوب می‌شود، از زمان شناسایی ویروس‌های عامل آن در سال ۱۹۷۶ در زئیر، به‌طور دوره‌ای در کشورهای آفریقایی شیوع یافته است. بزرگ‌ترین همه‌گیری ابولا بین سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۶ رخ داد که در آن ۲۸٬۶۵۲ مورد ابتلا و ۱۱٬۳۲۵ مرگ در ۱۰ کشور گزارش شد.

چهار گونه اصلی از ویروس ابولا وجود دارد که هرکدام شدت بیماری و میزان مرگ‌ومیر متفاوتی دارند. نام‌گذاری این ویروس‌ها معمولاً بر اساس منطقه‌ای است که نخستین بار در آن شناسایی شده‌اند، حتی اگر بعداً در مناطق دیگر نیز شیوع پیدا کرده باشند:

• ویروس بوندیبوگیو: عامل بیماری بوندیبوگیو. این نوع نسبت به سایر انواع کمتر مرگبار است.
• ویروس سودان: عامل بیماری سودان. این نوع معمولاً مرگبارتر است.
• ویروس تای فارست: عامل بیماری تای فارست. این نوع بسیار نادر است.
• ویروس زئیر: عامل بیماری ابولا. این نوع شایع‌ترین علت شیوع‌ها و مرگ‌های ناشی از ابولا است.

از نظر عملکرد، ویروس ابولا با چسبیدن به سلول‌های بدن (به‌ویژه سلول‌های سیستم ایمنی) وارد آن‌ها می‌شود و کنترل سلول را به دست می‌گیرد. سپس از همان سلول به‌عنوان کارخانه استفاده می‌کند تا نسخه‌های جدید ویروس ساخته شوند. بعد از تولید، سلول تخریب شده و ویروس‌های تازه آزاد می‌شوند تا سلول‌های بیشتری را آلوده کنند. در نتیجه، این ویروس به‌صورت زنجیره‌ای در بدن پخش می‌شود، سیستم ایمنی را مختل می‌کند و باعث آسیب گسترده به بافت‌ها و رگ‌های خونی می‌شود.

طبق اطلاعات منتشر شده در وب سایت کلینیک کلیولند، علائم هر نوع ابولا مشابه است و معمولاً در چند مرحله ظاهر می‌شوند. در ابتدا علائم شبه‌آنفلوآنزا دیده می‌شود، از جمله:

• لرز
• احساس ضعف و خستگی شدید
• تب
• کاهش اشتها
• درد عضلات
• سردرد شدید
• گلودرد

چند روز بعد، علائم شدیدتر ممکن است ظاهر شوند:

• مدفوع سیاه و قیری
• خونریزی یا کبودی
• گیجی
• اسهال (گاهی همراه با خون)
• بثورات پوستی یا لکه‌های خونی زیر پوست
• قرمزی چشم‌ها
• استفراغ خونی یا شبیه تفاله قهوه

در مراحل پیشرفته‌تر بیماری، علائم شدیدتری رخ می‌دهد:

• التهاب مغز (آنسفالیت)
• نارسایی اندام‌ها
• تشنج
• شوک (حالتی که در آن جریان خون کافی به بدن نمی‌رسد)

زمان بروز علائم: علائم ابولا ممکن است از ۲ روز پس از تماس تا ۳ هفته بعد ظاهر شوند.

شیوع‌های ابولا معمولاً در مناطق غرب، مرکز و شرق آفریقا رخ می‌دهد. ویروس‌های ابولا ابتدا در برخی حیوانات دیده شده‌اند، از جمله:

• آنتلوپ‌ها (شاخ‌درازان)
• خفاش‌های میوه‌خوار
• نخستی‌های غیرانسان مانند میمون‌ها و شامپانزه‌ها

ویروس‌های ابولا از طریق تماس با مایعات بدن حیوانات آلوده یا انسان آلوده منتقل می‌شوند. این مایعات شامل موارد زیر هستند:

• مایع آمنیوتیک
• شیر مادر
• ادرار
• مدفوع
• منی
• بزاق
• عرق

همچنین فرد ممکن است از طریق تماس با سطوح، اشیاء یا تجهیزات پزشکی آلوده به ویروس مبتلا شود. مصرف گوشت حیوانات آلوده نیز می‌تواند عامل انتقال باشد.

انتقال جنسی: ابولا می‌تواند از طریق تماس جنسی منتقل شود، به‌ویژه اگر شامل منی فرد آلوده باشد. این انتقال در رابطه جنسی واژینال، مقعدی و دهانی ممکن است رخ دهد. بااین‌حال، شواهدی وجود ندارد که نشان دهد ویروس از طریق ترشحات واژینال منتقل می‌شود.

انتقال هوابرد: برخلاف ویروس کرونای عامل کووید ۱۹،‌ انتقال ابولا از راه هوا بسیار بعید است. همین ویژگی موجب شده است که شیوع‌های دوره‌ای ابولا به دنیاگیری تبدیل نشوند. بیماری‌های هوابرد معمولاً از طریق ذرات ریز تنفسی منتقل می‌شوند که هنگام سرفه، عطسه، خندیدن یا تنفس سنگین در هوا باقی می‌مانند. ابولا چنین الگویی ندارد.

افرادی که بیشترین خطر ابتلا به بیماری ویروسی ابولا را دارند، کسانی هستند که در تماس نزدیک با فرد بیمار یا مایعات بدن او قرار می‌گیرند. مهم‌ترین گروه‌ها شامل کارکنان درمانی مانند پزشکان و پرستاران، اعضای خانواده یا مراقبانی هستند که از بیمار در خانه نگهداری می‌کنند، و همچنین افرادی که با جسد فرد مبتلا در مراسم تدفین تماس مستقیم دارند.

کارکنان آزمایشگاه و افرادی نیز که نمونه‌های آلوده را جابه‌جا می‌کنند، در صورت رعایت نکردن اصول ایمنی در معرض خطر هستند. در این شرایط، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی مانند ماسک، محافظ چشم، شیلد صورت، دستکش و لباس محافظ برای جلوگیری از انتقال ویروس ضروری است.

حتی پس از بهبودی، ممکن است عوارض طولانی‌مدت باقی بماند، از جمله:

• درد شکم
• درد یا قرمزی چشم
• خستگی
• سردرد
• درد عضلات و مفاصل
• بی‌حسی و گزگز (نوروپاتی محیطی)
• پوسته‌ریزی پوست
• مشکلات بینایی مانند تاری دید، حساسیت به نور (فتوفوبی) و حتی نابینایی

تشخیص ابولا در مراحل اولیه می‌تواند دشوار باشد، زیرا علائم اولیه آن شباهت زیادی به بیماری‌هایی مانند آنفلوآنزا، مالاریا و تب تیفوئید دارد. پزشکان ابتدا سابقه پزشکی بیمار، علائم، سفرهای اخیر و احتمال تماس با افراد یا حیوانات آلوده را بررسی می‌کنند. همچنین مشخص می‌شود که آیا افراد دیگری در خانواده یا جامعه بیمار در معرض خطر قرار گرفته‌اند یا خیر.

برای تأیید بیماری، آزمایش‌های خون انجام می‌شود. این آزمایش‌ها می‌توانند آنتی‌بادی‌ها یا مواد ژنتیکی ویروس ابولا را شناسایی کنند. آزمایش PCR خون یکی از مهم‌ترین روش‌های تشخیص است. علاوه بر شناسایی مستقیم ویروس، نتایج آزمایش ممکن است نشانه‌هایی مانند کاهش یا افزایش غیرعادی گلبول‌های سفید، کاهش پلاکت‌ها، افزایش آنزیم‌های کبدی و اختلال در عوامل انعقاد خون را نشان دهد؛ تغییراتی که بیانگر تأثیر ویروس بر سیستم ایمنی، کبد و فرایند لخته‌شدن خون هستند.

از آنجا که علائم ابولا ممکن است بین دو روز تا سه هفته پس از تماس با ویروس ظاهر شوند، افرادی که احتمال تماس با فرد آلوده را داشته‌اند ممکن است برای مدتی تحت نظر و پایش پزشکی قرار گیرند تا در صورت بروز علائم، بیماری سریع‌تر شناسایی و کنترل شود.

در حال حاضر درمان قطعی برای ابولا وجود ندارد، اما درمان‌های جدید و مراقبت‌های حمایتی می‌توانند شانس زنده‌ماندن بیماران را به‌طور قابل توجهی افزایش دهند. پزشکان تلاش می‌کنند وضعیت بیمار را تا زمانی که سیستم ایمنی بتواند با ویروس مقابله کند، پایدار نگه دارند. در سال‌های اخیر، داروهای آنتی‌بادی مونوکلونال مانند اِبانگا (Ebanga) و اینمازِب (Inmazeb) برای برخی گونه‌های ابولا به‌ویژه نوع زئیر، مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این داروها با تقلید از آنتی‌بادی‌های طبیعی بدن به سیستم ایمنی کمک می‌کنند ویروس را هدف قرار دهد و از گسترش آن جلوگیری کند.

بخش مهم درمان ابولا، مراقبت حمایتی است. بیماران معمولاً به دریافت مایعات خوراکی یا تزریقی نیاز دارند تا از کم‌آبی شدید بدن جلوگیری شود. همچنین ممکن است برای حفظ فشار خون، تنظیم تعادل الکترولیت‌ها (مواد معدنی مهم بدن مانند سدیم و پتاسیم)، اکسیژن‌درمانی و کنترل درد دارو دریافت کنند. در موارد شدید، پزشکان از داروهای افزایش‌دهنده فشار خون یا فرآورده‌های خونی استفاده می‌کنند تا خونریزی و شوک کنترل شود.

پزشکان علاوه بر درمان خود ابولا، عفونت‌های هم‌زمان را نیز درمان می‌کنند و تلاش می‌کنند از بروز عفونت‌های ثانویه جلوگیری شود، زیرا ضعف شدید سیستم ایمنی می‌تواند بدن بیمار را در برابر بیماری‌های دیگر آسیب‌پذیر کند. مراقبت سریع پزشکی، ایزوله‌کردن بیماران و شروع زودهنگام درمان‌های حمایتی نقش مهمی در افزایش شانس بهبودی دارند.

ویروس ابولا که عامل بیماری ویروسی ابولا است، ممکن است حتی پس از بهبود علائم نیز برای چند هفته تا چند ماه در برخی بخش‌های بدن باقی بماند. این بخش‌ها شامل سیستم عصبی مرکزی (از جمله مایع مغزی–نخاعی اطراف مغز و نخاع)، چشم‌ها و همچنین منی هستند. به همین دلیل، در برخی افراد بهبودیافته، خطر انتقال محدود ویروس برای مدتی پس از پایان بیماری همچنان وجود دارد.

امکان بهبودی از ابولا وجود دارد، اما میزان مرگ‌ومیر بسته به نوع ویروس متفاوت است:

• بدون درمان، تا ۹۰ درصد مبتلایان به ابولای زئیر ممکن است جان خود را از دست بدهند
• نوع سودان حدود ۵۰ درصد مرگ‌ومیر دارد
• نوع بوندیبوگیو حدود ۳۰ درصد مرگ‌ومیر دارد
• نوع تای فارست تاکنون در یک مورد شناخته شده که کشنده نبوده است

به‌طور میانگین، نرخ بقای کلی در شیوع‌های ابولا بیش از ۵۰ درصد گزارش شده است.

مهم‌ترین واکسن ابولا اروه‌بو (Ervebo) نام دارد که برای محافظت در برابر گونه «زئیر» ویروس ابولا طراحی شده است. این واکسن به‌صورت تک‌دوز تزریق می‌شود و در جریان شیوع‌های ابولا، به‌ویژه برای کارکنان درمانی و افرادی که با بیماران در تماس هستند، استفاده می‌شود. سازمان جهانی بهداشت و مراکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا اثربخشی بالای این واکسن را تأیید کرده‌اند.

علاوه بر آن، دو واکسن دیگر به نام‌های زابدنو (Zabdeno) و مباوه (Mvabea) نیز وجود دارند که به‌صورت دو دوزی استفاده می‌شوند. در این روش، ابتدا واکسن زابدنو تزریق و چند هفته بعد دوز تقویتی مباوه دریافت می‌شود تا ایمنی بدن کامل‌تر شود.

بااین‌حال، واکسن‌های موجود فقط در برابر برخی گونه‌های ابولا مؤثر هستند؛ به‌ویژه گونه زئیر که عامل بیشتر شیوع‌های بزرگ ابولا بوده است. برای بعضی گونه‌های دیگر مانند «سودان» یا نوع جدیدتر «بوندیبوگیو» هنوز واکسن تأییدشده گسترده‌ای وجود ندارد و پژوهشگران همچنان در حال ابداع واکسن‌های جدید برای این سویه‌ها هستند.

برای پیشگیری فردی موارد زیر را باید رعایت کرد:

• اجتناب از تماس با مایعات بدن افراد یا حیوانات مشکوک
• خودداری از مصرف گوشت حیوانات وحشی
• رعایت ایزولاسیون در صورت ابتلا
• استفاده از تجهیزات حفاظتی در مراقبت از بیماران
• پرهیز از سفر به مناطق دارای شیوع

ابولا بیماری ویروسی بسیار خطرناک اما قابل پیشگیری و کنترل است. با وجود شدت بالای آن، پیشرفت در واکسن‌ها و درمان‌های آنتی‌بادی باعث افزایش شانس بقا شده است. تشخیص سریع و اقدامات پیشگیرانه نقش کلیدی در جلوگیری از شیوع گسترده دارند.