آیا محدود کردن شبکه‌های اجتماعی واقعاً حال نوجوانان را بهتر می‌کند؟ به‌زودی می‌فهمیم

محدودیت دسترسی نوجوانان به شبکه‌های اجتماعی موضوعی است که طی سال‌های اخیر به یکی از داغ‌ترین بحث‌های حوزه تکنولوژی و سلامت تبدیل شده؛ اما اکنون برای نخستین بار، پژوهشی علمی و پیشگام در آستانه‌ی پاسخ به این پرسش کلیدی است که آیا کاهش زمان حضور در این پلتفرم‌ها واقعاً بر بهبود سلامت روان نسل زد تأثیر می‌گذارد یا خیر.

نتایج کارآزمایی بالینی که انتظار می‌رود در اواسط سال ۲۰۲۷ منتشر شود، دقیقاً زمانی به دست ما می‌رسد که بسیاری از دولت‌ها، پیش از اثبات علمی کارآمدی، قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای ممنوعیت کامل استفاده از شبکه‌های اجتماعی وضع کرده‌اند.

استرالیا هم‌اکنون محدودیت سنی زیر ۱۶ سال را اجرایی کرده و بریتانیا نیز در حال بررسی طرح‌هایی برای تصمیم مشابه است. در ایران نیز چالش‌هایی وجود دارد؛ با این تفاوت که علاوه بر دغدغه‌های سلامت روان، موضوع صیانت و فیلترینگ باعث شده دسترسی نوجوانان به پلتفرم‌های جهانی با پیچیدگی‌های فنی و اجتماعی مضاعفی روبرو شود. در حالی که در ایران بحث‌ها بیشتر پیرامون محدودیت‌های زیرساختی جریان دارد، در سطح بین‌المللی هنوز شواهد تجربی و علمی مستحکمی برای حمایت از چنین اقداماتی در جهت بهبود سلامت روان وجود ندارد.

به‌گزارش نیوساینتیست، پژوهشگران در مطالعه‌ی تازه با رویکردی متفاوت، تمرکز اصلی خود را بر مشارکت مستقیم خود نوجوانان قرار داده‌اند تا برای نخستین بار، صدای نسلی شنیده شود که تاکنون از فرآیند طراحی و مدیریت پلتفرم‌های دیجیتال کنار گذاشته شده بودند.

پاسخ به ابهام‌های موجود، مستلزم پژوهشی میدانی و کنترل‌شده در مقیاس وسیع است که اکنون تحت عنوان «کارآزمایی IRL» در شهر برادفورد بریتانیا کلید خورده است. تیم تحقیقاتی قصد دارد حدود ۴هزار نوجوان ۱۲ تا ۱۵ ساله از ۱۰ مدرسه مختلف را به خدمت بگیرد تا با نصب اپلیکیشن اختصاصی، رفتار دیجیتال آن‌ها را به دقت رصد کند.

نیمی از شرکت‌کنندگان با محدودیت‌های زمانی مواجه خواهند شد؛ به این صورت که مجموع زمان استفاده از اپلیکیشن‌های پرطرفداری مانند تیک‌تاک، اینستاگرام و یوتیوب برای آن‌ها به تنها یک ساعت در روز کاهش می‌یابد، در حالی که برنامه‌های پیام‌رسان مانند واتس‌اپ از قاعده مستثنی هستند.

دن لور، متخصص داده‌های سلامت، خاطرنشان می‌کند که علاوه بر محدودیت یک‌ساعته، منع استفاده شبانه از ساعت ۹ شب تا ۷ صبح نیز اعمال می‌شود که بازبینی عمیقی در عادات روزمره نوجوانانی است که به‌طور میانگین ۳ ساعت از روز خود را پای نمایشگرها می‌گذرانند. نیمی دیگر از نوجوانان حاضر در پژوهش، بدون هیچ محدودیتی به استفاده عادی خود از فضای مجازی ادامه می‌دهند.

محققان در مسیر مطالعه، به جای اتکا به خوداظهاری‌های غیردقیق که معمولا با خطا همراه است، داده‌های واقعی را از طریق اپلیکیشن استخراج می‌کنند تا تأثیر مداخله را بر متغیرهایی همچون کیفیت خواب، اضطراب، بهزیستی، تصویر بدنی، مقایسه‌های اجتماعی، غیبت از مدرسه و قلدری‌های سایبری بسنجند. پیت اچلز می‌گوید: «پاسخ صادقانه این است که ما هنوز نمی‌دانیم و به همین دلیل است که مطالعاتی از این دست بسیار مهم هستند.»

نوجوانان به دلیل توانایی بالا در دورزدن محدودیت‌ها، اصولاً با ممنوعیت‌های سخت‌گیرانه مقابله می‌کنند و از سوی دیگر، شبکه‌های اجتماعی را فضایی برای کشف هویت خود می‌دانند. اما در عین حال، نوجوانان با وجود استفاده از این فضا، نسبت به پلتفرم‌ها بی‌اعتماد هستند و از مسائلی چون از‌دست‌دادن کنترل زمان، ترس از قضاوت‌شدن و مقایسه‌شدن فیزیکی رنج می‌برند.

در پایان، ضرورت انجام چنین مطالعاتی زمانی بیشتر احساس می‌شود که بدانیم گزارش‌های رسمی نیز بر فقدان شواهد علمی علیّتی میان سلامت روان و فناوری‌های دیجیتال مثل هوش مصنوعی و شبکه‌های اجتماعی تأکید دارند. چالش نهایی اما در دست دولت‌هاست تا شرکت‌های بزرگ فناوری را مجبور به پذیرش مسئولیت بیشتر کنند. پژوهشگران می‌گویند اگر مفاد قانون ایمنی آنلاین ۲۰۲۳ (OSA) به‌درستی توسط غول‌هایی مثل متا، گوگل و تیک‌تاک اجرا شود، بسیاری از مشکلات فعلی حل خواهد شد.