یکی از رایج‌ترین داروهای دیابت احتمالاً باعث پیشرفت سریع‌تر بیماری می‌شود

یکی از رایج‌ترین روش‌های درمان دیابت ممکن است با تغییر هویت سلول‌های تولیدکننده انسولین، سرعت پیشرفت دیابت نوع ۲ را افزایش دهد. یافته‌ها که حاصل پژوهشی تازه از دانشمندان دانشگاه بارسلونا و مراکز تحقیقاتی معتبر اسپانیاست، دیدگاه‌های جدیدی را درباره اثرات طولانی‌مدت داروهای خانواده «سولفونیل‌اوره» ارائه می‌دهد.

سولفونیل‌اوره‌ها از اوایل دهه ۱۹۵۰ میلادی برای درمان دیابت نوع ۲ مورد استفاده قرار گرفته‌اند و همچنان در فهرست پرمصرف‌ترین داروهای تجویزی برای این بیماری قرار دارند. از نمونه‌های مشهور این داروها می‌توان به گلی‌مپیرید (آمارل)، گلی‌پیزید (گلوکوترول) و گلی‌بوراید (دیابتا یا میکروناز) اشاره کرد. با وجود محبوبیت گسترده، شواهد علمی نشان می‌دهد که اثربخشی این داروها در مصرف طولانی‌مدت کاهش می‌یابد و در مقایسه با داروهای جدیدتر دیابت، ممکن است عوارض جانبی بیشتری به همراه داشته باشند.

دیابت یک بیماری مزمن است که بر اثر افزایش غیرطبیعی قند خون یا هایپرگلیسمی ایجاد می‌شود. در مرکز چرخ‌دنده‌های این بیماری پیچیده، هورمون انسولین و سلول‌های بتای (β) لوزالمعده قرار دارند؛ سلول‌های هوشمندی که وظیفه حیاتی تولید و تنظیم سطح قند خون را بر عهده دارند. دیابت نوع ۲ به‌طور معمول با مقاومت بدن به انسولین آغاز می‌شود و در ادامه، سلول‌های بتا به‌تدریج توانایی خود را برای جبران این وضعیت از دست می‌دهند.

تا پیش از این، تصور می‌شد مرگ سلول‌های بتا تنها عامل اصلی پیشرفت بیماری است، اما اکنون پژوهشگران تایید کرده‌اند که از‌دست‌رفتن هویت سلولی نیز نقشی کلیدی در این فرآیند ایفا می‌کند. در این حالت، سلول‌ها نمی‌میرند، بلکه ویژگی‌های تخصصی خود را از دست می‌دهند.

به‌گزارش سای‌تک‌دیلی، پروفسور ادوارد مونتانیا، رهبر تیم پژوهش و استاد دانشکده پزشکی دانشگاه بارسلونا، می‌گوید: «سلول‌های بتا نه‌تنها می‌میرند، بلکه هویت عملکردی خود را نیز از دست می‌دهند. در واقع، این سلول‌ها اگرچه زنده می‌مانند، به حالتی برمی‌گردند که دیگر قادر به تولید و ترشح موثر انسولین نیستند. به نظر می‌رسد سولفونیل‌اوره‌ها در از‌دست‌رفتن هویت سلولی نقش دارند و باعث تشدید اختلال در عملکرد آن‌ها می‌شوند.»

سولفونیل‌اوره‌ها با تحریک مستقیم سلول‌های بتا، آن‌ها را وادار به ترشح انسولین می‌کنند. این داروها در مراحل اولیه درمان برای کاهش قند خون بسیار موثر هستند، اما به مرور زمان توانایی خود را در کنترل وضعیت بیمار از دست می‌دهند؛ پدیده‌ای که در علم پزشکی به آن شکست ثانویه سولفونیل‌اوره می‌گویند. تیم پژوهش دکتر مونتانیا برای درک دقیق این اتفاق، اثر داروی گلی‌بن‌کلامید را روی سلول‌های بتای سالم بررسی کردند.

پژوهشگران تاکید می‌کنند که اثرات منفی با مدت زمان مصرف رابطه مستقیم دارد؛ یعنی هرچه طول دوره مصرف دارو بیشتر باشد، آسیب به سلول‌های بتا شدیدتر خواهد بود. بررسی‌ها نشان داد که این داروها با ایجاد استرس در شبکه آندوپلاسمی باعث تغییر هویت سلول‌ها می‌شوند. شبکه آندوپلاسمی در واقع کارخانه‌ی تولید و بسته‌بندی پروتئین‌ها در داخل سلول است که تحت تأثیر دارو، دچار اختلال کارکرد می‌شود.

با وجود یافته‌های هشداردهنده، نقطه‌ای امیدبخش در مسیر وجود دارد. برخلاف مرگ سلولی که فرآیندی همیشگی و بی‌بازگشت است، از‌دست‌رفتن هویت سلولی پدیده‌ای است که توانایی بازگشت‌پذیری دارد. شناخت دقیق این مکانیسم، کلید ارائه‌ی درمان‌های نوین در آینده است. اگر دانشمندان بتوانند هویت عملکردی سلول‌های بتا را بازیابی کنند، می‌توان امیدوار بود که به جای مدیریت صرف علائم، راهکارهایی ریشه‌ای برای درمان بیماران دیابتی پیدا شود. البته پژوهشگران معتقدند برای تبدیل یافته‌های آزمایشگاهی به دستورالعمل‌های بالینی، همچنان به مطالعات بیشتری نیاز است.

مطالعه در نشریه‌ی معتبر Diabetes, Obesity and Metabolism منتشر شده است.