در کدام دوره از زندگی سریعتر قد میکشیم؟ پاسخ احتمالاً آن چیزی نیست که فکر میکنید
انسانها بهطور یکنواخت رشد نمیکنند و قد معمولاً در دورههایی جهشی افزایش مییابد. بسیاری وقتی به نوجوانی فکر میکنند، همان سالهایی را به یاد میآورند که شلوارها ناگهان کوتاه میشوند و کفشها کوچک میشوند. در این مدت، برخی نوجوانان در یک سال ۱۰ تا ۱۳ سانتیمتر قد میکشند و این رشد برای خانوادهها هم بسیار چشمگیر است. اما سؤال اینجاست: آیا واقعاً این سریعترین دوره رشد در زندگی انسان است؟
پاسخ علم کمی غافلگیرکننده است. جهش رشد دوران نوجوانی، با همه چشمگیریاش، سریعترین دوره رشد انسان نیست؛ بلکه فقط دومین دوره سریع به حساب میآید. رکورددار واقعی رشد، سالهای بسیار ابتدایی زندگی یعنی دوران نوزادی است.
پژوهشگرانی که رشد انسان را از بدو تولد تا بزرگسالی دنبال کردهاند، بهوضوح میگویند بیشترین سرعت رشد در یکی دو سال اول زندگی اتفاق میافتد. در این دوره، بدن کودک با شتابی رشد میکند که دیگر هیچوقت در طول زندگی تکرار نمیشود. نوزادان میتوانند در عرض یک سال حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتیمتر قد بکشند؛ رقمی که بیش از دو برابر سریعترین رشدهای دوران بلوغ است.
نوزادی دربرابر نوجوانی
برای درک بهتر موضوع، کافی است بدانیم دختران در حدود ۱۸ ماهگی به نزدیک ۵۰ درصد قد نهایی بزرگسالی خود میرسند. پسران کمی دیرتر به این نقطه میرسند و معمولاً در حدود ۲۴ ماهگی به نصف قد بزرگسالیشان دست پیدا میکنند. این یعنی بخش بزرگی از رشد قدی انسان در زمانی اتفاق میافتد که خود فرد هیچ خاطرهای از آن ندارد.
در یکی دو سال اول زندگی، نوزادان میتوانند در عرض یک سال حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتیمتر قد بکشند که بیش از دو برابر رشد دوران بلوغ است
بعد از این دوره پرشتاب، سرعت رشد بهطور محسوسی کاهش پیدا میکند. در اواخر نوزادی و دوران کودکی، بدن همچنان رشد میکند، اما نه با آن سرعت انفجاری سالهای اول. از حدود ۴ سالگی تا شروع بلوغ، رشد قد معمولاً به حدود ۵ تا ۶ سانتیمتر در سال محدود میشود. این روند نسبتاً آرام ادامه دارد تا زمانی که بدن دوباره وارد یک جهش رشد میشود: دوران بلوغ.
همانطور که لایوساینس توضیح میدهد، در بلوغ، سرعت رشد دوباره افزایش پیدا میکند، اما باز هم به پای رشد نوزادی نمیرسد. در اوج این دوره، دختران بهطور متوسط سالانه حدود ۹ سانتیمتر و پسران حدود ۱۰ سانتیمتر رشد میکنند. این اعداد میانگین هستند و در عمل، رشد همیشه یکنواخت نیست.
اگر قد نوجوانان را در بازههای زمانی کوتاهتر اندازه بگیریم، میبینیم که رشد بهصورت موجی رخ میدهد: دورههایی از رشد بسیار شدید، و بعد دورههایی که بدن در حال تطبیق با تغییرات است. در برخی مطالعات حتی رشدهای لحظهای معادل ۲۰ سانتیمتر در سال هم دیده شده، اما وقتی این جهشها در طول زمان میانگین گرفته میشوند، به همان حدود ۱۰ تا ۱۲ سانتیمتر در سال میرسند.
- چرا انسانها دیر بالغ میشوند؟ فسیل ۱٫۸ میلیون ساله پاسخ میدهد30 آبان 03مطالعه '5
- چرا مو و ناخن برخی افراد سریعتر رشد میکند؟27 دی 03مطالعه '5
- یافته تازه: مغز ما تا ۳۲ سالگی هنوز نوجوان است09 آذر 04مطالعه '3
دختران معمولاً زودتر از پسران وارد جهش رشد بلوغ میشوند؛ اغلب در حدود ۱۱ سالگی. پسران معمولاً دو سال بعد به این مرحله میرسند. بااینحال، پسران اغلب جهش رشد شدیدتری دارند. دلیلش ترکیب هورمونی است: آنها نهتنها هورمون رشد بیشتری ترشح میکنند، بلکه تستوسترون هم به افزایش طول استخوانها کمک میکند.
جهش رشد بلوغ در دختران معمولاً حوالی ۱۶ سالگی متوقف میشود، در حالی که پسران تا حدود ۱۸ سالگی به رشد ادامه میدهند. همین دو عامل یعنی شدت بیشتر جهش رشد و مدتزمان طولانیتر، باعث میشود مردان بهطور متوسط قدبلندتر از زنان باشند.
نکته مهم این است که زمان شروع بلوغ و جهش رشد، تعیینکننده قد نهایی نیست. کسی که زود بالغ میشود، زودتر هم رشدش متوقف میشود. در مقابل، کسی که دیر بالغ میشود، زمان بیشتری برای رشد دارد و در نهایت ممکن است به همان قد نهایی برسد.
جهش رشد و شکل بدن
رشد بدن فقط به افزایش قد محدود نمیشود و شکل بدن هم در این فرایند تغییر میکند. جهش رشد معمولاً از اندامهای بیرونی شروع میشود. اول دستها و پاها بزرگ میشوند، بعد بازوها و پاهای بلند رشد میکنند. به همین دلیل است که بسیاری از کودکان در ابتدای بلوغ ظاهری نامتناسب دارند: پاهای بزرگ، دستهای کشیده و بدنی که هنوز هماهنگ نشده است. رشد تنه یا بالاتنه معمولاً آخر از همه اتفاق میافتد. اگر کودکی دیر رشد کند، گاهی تنه هیچوقت کاملاً به بقیه بدن نمیرسد.
تفاوتهای رشدی حتی در انتخابهای ورزشی هم تأثیر دارند. در رشتههایی مثل باله یا ژیمناستیک، معمولاً کودکانی که دیرتر بالغ میشوند ترجیح داده میشوند؛ زیرا اندامی کشیدهتر و خطیتر دارند. در مقابل، کودکانی که زودتر بالغ میشوند، معمولاً قویتر و درشتتر هستند و به همین دلیل بیشتر در ورزشهای رقابتی و آکادمیهای حرفهای انتخاب میشوند.
اما رشد سریع همیشه خبر خوبی نیست. در دوران جهش رشد، استخوانها هنوز بهطور کامل مستحکم نشدهاند. استخوان ابتدا رشد میکند و بعد، در طی ماهها، مواد معدنی در آن تجمع پیدا میکند تا قوی شود. بین این دو مرحله معمولاً حدود ۹ ماه فاصله وجود دارد. به همین دلیل، بیشترین میزان شکستگی استخوان دقیقاً در دوران جهش رشد نوجوانی رخ میدهد.
عضلات و تاندونها نیز همزمان با استخوانها رشد نمیکنند و آنها هم ممکن است تا ۹ ماه عقب بمانند. این ناهماهنگی میتواند باعث درد و آسیبهای مرتبط با رشد بهویژه در ناحیه پاشنه پا، زانو و پایین کمر شود. بااینحال، اگر رشد نوجوانان بهدقت زیر نظر گرفته شود، میتوان بسیاری از این آسیبها را کاهش داد. در محیطهای حرفهای ورزشی، پایش دقیق رشد حتی باعث کاهش چشمگیر آسیبهای غیرتصادفی شده است.
زمان شروع بلوغ و جهش رشد تعیینکننده قد نهایی نیست؛ کسی که دیرتر بالغ میشود ممکن است به همان قد نهایی کسی برسد که زود بالغ شده است
برای والدینی که نگران طبیعی بودن رشد فرزندشان هستند، متخصصان تأکید میکنند که دامنه طبیعی رشد بسیار گسترده است. بعضی کودکان سریع رشد میکنند و بعضی آهستهتر، و هر دو حالت میتواند کاملاً طبیعی باشد. در نهایت، قد بزرگسالی بیش از هر چیز به ژنتیک بستگی دارد.
البته اختلالهای نادری هم وجود دارند که باعث رشد غیرعادی میشوند؛ مانند حالتی که در آن بدن هورمون رشد بیش از حد تولید میکند. در این موارد، کودک ممکن است سالانه تا ۱۵ سانتیمتر یا حتی بیشتر رشد کند. بااینحال، حتی این رشدهای غیرمعمول هم به پای سرعت رشد نوزادان نمیرسند.
در نهایت، پاسخ این سؤال روشن است: سریعترین دوره رشد انسان نه در نوجوانی، بلکه در نخستین سالهای زندگی اتفاق میافتد؛ زمانی که آنقدر کوچک بودهایم که هیچ خاطرهای از آن جهش شگفتانگیز نداریم.