پژوهشگران در چین سنگهایی با قدمت ۳٫۹۵ میلیارد سال کشف کردهاند که از قدیمیترین سنگهای شناختهشده زمین به شمار میروند.
زمین حدود ۴٫۵۴ میلیارد سال قدمت دارد، اما پیداکردن سنگهایی که از نخستین دوران شکلگیری سیاره باقی مانده باشند، بسیار دشوار است. بیشتر سنگهای اولیه زمین در طول میلیاردها سال براثر گرما، فشار و فعالیتهای زمینشناسی دگرگون شده یا از بین رفتهاند.
بهگزارش آیافالساینس، گروهی از پژوهشگران چینی با بررسی سنگهای مجموعه زمینشناسی شیمن در استان هبئی، نمونههایی با قدمت حدود ۳٫۹۵ میلیارد سال شناسایی کردهاند. این سنگها حدود ۵۹۰ میلیون سال پس از شکلگیری زمین به وجود آمدهاند و میتوانند اطلاعات مهمی درباره شرایط سیاره ما در آن دوران ارائه دهند.
برای مقایسه، مجموعه گنیس آکاستا در شمال کانادا، با قدمت حدود ۴٫۰۳ میلیارد سال، از قدیمیترین نمونههای سنگی تأییدشده روی زمین است. کشف جدید چین نیز در میان کهنترین سنگهای شناختهشده قرار میگیرد.
پژوهشگران برای تعیین قدمت سنگهای شیمن از بلورهای زیرکُن استفاده کردند. زیرکن نوعی کانی است که میتواند اطلاعات مربوط به زمان تشکیل خود را برای میلیاردها سال حفظ کند.
بلورهای زیرکن هنگام شکلگیری ممکن است مقداری اورانیوم در ساختار خود داشته باشند. اورانیوم بهمرور زمان و با سرعتی مشخص به سرب تبدیل میشود. ازآنجاکه سرب معمولاً هنگام تشکیل زیرکن وارد ساختار بلوری آن نمیشود، دانشمندان میتوانند با اندازهگیری نسبت اورانیوم به سرب، زمان تشکیل بلور را محاسبه کنند.
نتیجه این بررسیها نشان داد که سنگهای مورد مطالعه حدود ۳٫۹۵ میلیارد سال قدمت دارند؛ یعنی زمانی شکل گرفتهاند که زمین هنوز در مراحل اولیه تکامل خود قرار داشت.
اهمیت کشف جدید فقط به قدمت سنگها محدود نمیشود. پژوهشگران با بررسی ترکیب شیمیایی و ایزوتوپهای موجود در بلورهای زیرکن، به اطلاعاتی درباره شرایط محیطی و تغییرات پوسته زمین در میلیاردها سال پیش دست یافتند.
نتایج نشان میدهد که این سنگها زمانی در نزدیکی سطح زمین قرار داشته و با آب تماس پیدا کردهاند. سپس در جریان فرایندهای زمینشناسی به عمق حدود ۵۰ کیلومتری زمین فرو رفتهاند. بررسی ایزوتوپهای هافنیوم نیز نشان میدهد که مواد سازنده این سنگها از بخشی از گوشته زمین منشأ گرفتهاند که پیش از ۴٫۳ میلیارد سال پیش دچار تغییرات شیمیایی شده بود.
بررسی سنگها نشان میدهد که زمین در میلیاردها سال پیش شاهد تماس سنگها با آب و فرورفتن آنها به اعماق بوده است
یافتهها از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد فرایند تشکیل پوسته و جدایش مواد تشکیلدهنده پوسته و گوشته، احتمالاً در همان چندصد میلیون سال نخست تاریخ زمین آغاز شده بود. بااینحال، پژوهشگران تأکید میکنند که فرورفتن سنگها به اعماق زمین لزوماً به معنای وجود حرکت صفحات زمینساختی مشابه امروز نیست.
در زمین امروزی، حرکت صفحات پوسته میتواند باعث فرورفتن بخشی از آنها به درون گوشته شود؛ فرایندی که «فرورانش» نام دارد. اما در زمین باستانی، چنین اتفاقی ممکن است براثر بالا آمدن حجم عظیمی از مواد داغ گوشته یا حتی برخورد اجرام بزرگ آسمانی رخ داده باشد.
بنابراین، کشف جدید شواهدی از فعالیتهای پیچیده زمینشناسی در نخستین دوران تاریخ زمین ارائه میدهد، اما بهتنهایی زمان آغاز زمینساخت صفحهای را مشخص نمیکند.
پژوهشگران قصد دارند با بررسی دقیقتر ترکیب شیمیایی این سنگها و نمونههای باستانی دیگر منطقه، اطلاعات بیشتری درباره شکلگیری نخستین پوستههای قارهای و تغییرات درونی زمین به دست آورند.
پژوهش در ژورنال Nature منتشر شده است.