ورود به «زپتوورس»؛ فیزیکدانان سرن به کوچکترین مقیاس در دسترس جهان نفوذ کردند
فیزیکدانان سرن با شناسایی واپاشی بسیار نادر یک ذرهی زیراتمی، راهی تازه برای بررسی معماهای بزرگی مانند ماهیت مادهی تاریک پیدا کردند.
گروهی از دانشمندان با استفاده از برخورددهندهی بزرگ هادرونی (LHC)، بزرگترین شتابدهندهی ذرات جهان، موفق شدهاند رفتار ذرات را در کوچکترین مقیاسی که تاکنون امکان بررسی آن وجود داشته است، مطالعه کنند. این دستاورد میتواند به کشف ذرات ناشناخته و پاسخ به برخی از بزرگترین پرسشهای فیزیک کمک کند.
بهگزارش لایوساینس، پژوهشگران سازمان اروپایی پژوهشهای هستهای (سرن)، پس از بیش از چهار دهه جستوجو، نخستین شواهد از نوعی واپاشی بسیار نادر را به دست آوردهاند که فقط در حدود یک مورد از هر ۱۰ میلیارد واپاشی ذرات موردنظر رخ میدهد.
فیزیکدانان سرن پس از بیش از چهار دهه جستوجو، نخستین شواهد از واپاشی نادری را شناسایی کردند که یکبار در هر ۱۰ میلیارد مورد رخ میدهد
فیزیکدانان در پژوهش جدید روی ذرات حاوی «کوارک زیبایی» یا کوارک ته تمرکز کردند. کوارکها از اجزای بنیادی ماده هستند. برای مثال، پروتونها و نوترونهای موجود در هستهی اتمها از کوارکهای بالا و پایین تشکیل شدهاند.
ذرات حاوی کوارک زیبایی در برخوردهای پرانرژی شتابدهندهی سرن ایجاد میشوند و عمر بسیار کوتاهی دارند. این ذرات پس از حدود یکونیم تریلیونیم ثانیه به ذرات دیگری تبدیل میشوند؛ فرایندی که فیزیکدانان آن را واپاشی مینامند.
واپاشی چنین ذراتی میتواند به روشهای مختلفی رخ دهد. دانشمندان بهویژه به انواع نادر واپاشی علاقه دارند؛ زیرا بررسی دقیق آنها ممکن است نشانههایی از وجود ذرات و پدیدههای فیزیکی ناشناخته آشکار کند.
پژوهشگران سرن موفق شدند نخستین شواهد از واپاشی ذرهای به نام مزون B⁰ به دو ذرهی زیراتمی، یعنی یک میون و یک پادمیون را شناسایی کنند. وقوع این واپاشی به مجموعهای پیچیده از برهمکنشها نیاز دارد و به همین دلیل بسیار نادر است.
ارتقای آزمایش LHCb در سال ۲۰۲۴ و استفاده از روشهای یادگیری ماشین برای حذف سیگنالهای مزاحم، امکان شناسایی این رویداد را فراهم کرد.
هری کلیف، فیزیکدان ذرات در دانشگاه کمبریج و از نویسندگان پژوهش، میگوید دانشمندان اکنون میتوانند در عرض یک سال بهاندازهی ۱۰ سال فعالیت گذشتهی خود داده جمعآوری کنند.
اهمیت کشف جدید به مقیاس بسیار کوچکی مربوط میشود که دانشمندان اکنون میتوانند رفتار ذرات را در آن بررسی کنند. این مقیاس با واحدی به نام زپتومتر اندازهگیری میشود.
هر زپتومتر برابر با یک تریلیونیم نانومتر است. برای مقایسه، طول موج نور مرئی بین ۳۸۰ تا ۷۵۰ نانومتر است. فیزیکدانان از جهان در چنین مقیاس کوچکی با عنوان زپتوورس (Zeptoverse) یاد میکنند. دانشمندان امیدوارند بررسی برهمکنشهای ذرات در این مقیاس، امکان کشف ذراتی را فراهم کند که تاکنون از دید تجهیزات پژوهشی پنهان ماندهاند.
مدل استاندارد فیزیک ذرات، بهترین نظریهی کنونی برای توصیف ذرات بنیادی و برهمکنشهای میان آنها است؛ اما همچنان نمیتواند برخی از مهمترین معماهای جهان را توضیح دهد.
برای مثال، دانشمندان هنوز نمیدانند ماده تاریک که حدود ۸۵ درصد از کل مادهی جهان را تشکیل میدهد، از چه چیزی ساخته شده است. همچنین مشخص نیست چرا جهان امروزی عمدتاً از ماده تشکیل شده و پادماده بهندرت در آن یافت میشود.
بررسی واپاشی در مقیاس زپتومتری میتواند زمینهساز کشف ذرات ناشناخته و حل معماهایی مانند ماهیت ماده تاریک و علت فراوانی ماده نسبت به پادماده در جهان شود
یکی از احتمالات این است که ذرات ناشناختهی مرتبط با این معماها، اثر خود را تنها در مقیاسهای بسیار کوچک نشان دهند. بررسی واپاشیهای نادر میتواند به دانشمندان کمک کند تا آثار غیرمستقیم چنین ذراتی را شناسایی کنند.
البته نتایج فعلی پژوهش با پیشبینیهای مدل استاندارد مطابقت دارند و دانشمندان هنوز ذرهی جدیدی کشف نکردهاند. اهمیت دستاورد اخیر در فراهمکردن امکان انجام اندازهگیریهای دقیقتر در آینده است.
پژوهشگران امیدوارند با ارتقای تجهیزات برخورددهندهی بزرگ هادرونی در دههی ۲۰۳۰، صدها نمونه از این واپاشی نادر را ثبت کنند. هرگونه اختلاف معنادار میان نتایج اندازهگیریها و پیشبینیهای مدل استاندارد میتواند نشانهای از وجود پدیدههای فیزیکی ناشناخته باشد.
نتایج پژوهش در قالب مقاله پیشانتشار در دسترس قرار دارد و هنوز تحت داوری علمی قرار نگرفته است.