ریاضیدان ژاپنی با اطمینان از حل حدس مشهور abc میگوید؛ منتقدان مسئله را باز میدانند و حالا نرمافزاری بیاعتنا به شهرت باید میان این دو داوری کند.
فرض کنید به کیوتو بروید، از حلقهی همکاران ریاضیدانی به نام شینیچی موچیزوکی بپرسید تکلیف حدس abc چه شد و بشنوید: «حل شد و مقالهاش هم به چاپ رسید.» بعد سوار هواپیما شوید، در آلمان پیاده شوید و همین سؤال را از پیتر شولتسه، برندهی مدال فیلدز، بپرسید. جواب او چند کلمه بیشتر نیست: «مسئله باز مانده و هر کسی شانس حلش را دارد.»
ریاضیات قرار بود تنها جایی باشد که چنین اتفاقی در آن نمیافتد. فیزیکدانها میتوانند سر تفسیر یک آزمایش دعوا کنند و اقتصاددانها سر همهچیز! اما اثبات ریاضی قراردادی ساده دارد؛ یا درست است یا غلط.
با این حال، از تابستان ۲۰۱۲ تا امروز اثباتی بیش از ۵۰۰ صفحهای میان این دو حالت میرود و برمیگردد. نویسندهاش نابغهای با کارنامهای درخشان بود، منتقدش از تیزهوشترین ریاضیدانهای نسل خود، و حالا داور آخر ماجرا دارد به یک نرمافزار بدل میشود.
خبر خوب برای فهمیدن دعوا اینکه خود حدس با جمع دبستانی شروع میشود!
چکیده مقاله: شینیچی موچیزوکی در سال ۲۰۱۲ چهار مقالهی بیش از ۵۰۰ صفحهای منتشر کرد و مدعی شد حدس abc، یکی از مهمترین مسئلههای نظریه اعداد، حل شده است. اثبات او بر نظریهای تازه بنا شده که جمع و ضرب را در دو جهان جدا بررسی میکند. پیتر شولتسه و یاکوب اشتیکس میگویند گام اصلی استدلال، نتیجهی ۳.۱۲، شکافی ترمیمناپذیر دارد. مقالهها بااینحال چاپ شدند. اکنون پروژهی LANA میکوشد اثبات را با نرمافزار Lean بررسی کند، اما ماشین نیز در همان گذار متوقف شده و هنوز حکم نهایی نداده است.
بازی با سه عدد
یک جمع ساده بنویسید که عددهایش عامل مشترک نداشته باشند، مثل ۳ + ۵ = ۸. حالا هر سه عدد را به عاملهای اول خرد کنید، از هر عامل فقط یکی بردارید و همه را در هم ضرب کنید. یعنی برای ۳ خود ۳، برای ۵ خود ۵ و عدد ۸ هم برابر (۲×۲×۲) میشود، پس فقط یک ۲ به حساب میآید و حاصل ۲×۳×۵ = ۳۰ از آب درمیآید.
ریاضیدانها به این عدد میگویند «رادیکال» که با ریشهی دومی که ما عادت داریم، فرق میکند. معمولا رادیکال از حاصل جمع بزرگتر میشود؛ اینجا ۳۰ خیلی بالاتر از ۸ میایستد. باز هم امتحان کنید. ۱۰ + ۲۱ = ۳۱؛ عاملهای اول بهترتیب ۵ و ۲ برای ۱۰، هفت و سه برای ۲۱ و خود ۳۱ برای ۳۱ و ضرب آنها رادیکالی برابر ۶۵۱۰ میشود.
اما گاهی اتفاق عجیبی میافتد، مثلا در عبارت ۱ + ۸ = ۹ رادیکال فقط ۲×۳ = ۶ میشود، کمتر از ۹. در ۴ + ۱۲۱ = ۱۲۵ هم رادیکال به ۱۱۰ میرسد و باز از حاصل جمع عقب میماند.
موارد نادری از این دست وقتی رخ میدهند که هر سه عدد از توانهای بالای چند عامل اول ساخته شده باشند. حالا به قلب ماجرا برویم؛ ضرب و جمع گویی با هم قهرند! اگر بدانید دو عدد از چه عاملهایی ساخته شدهاند، دربارهی عاملهای جمعشان تقریباً هیچ نمیدانید. ۶۴ عددی است که جز ۲ هیچ عاملی ندارد، اما یک واحد به آن اضافه کنید و ناگهان ۶۵ = ۵×۱۳ به دست میآید. نظریهی اعداد قرنهاست با همین ناهماهنگی کلنجار میرود.
حدس ABC، حدسی که قضیه فرما را در سه خط حل میکند
سال ۱۹۸۵ دو ریاضیدان، دیوید ماسر و ژوزف اوسترله، ناهماهنگی بالا را در قالب یک جمله ریختند؛ برای هر عدد مثبت ε، هرقدر هم کوچک، فقط تعداد محدودی سهتایی وجود دارد که در آن c از رادیکال به توان ۱+ε بزرگتر شود.
c > rad(abc)¹⁺ᵋ (برای تعداد متناهی از سهتاییهای اعداد صحیح مثبت و نسبتبههماول با شرط a + b = c )
ε کوچک انتهای جمله تزئینی نیست. بدون آن حدس غلط میشود، چون خانوادههایی بیپایان از استثناها ساخته میشوند. از ۱ + ۸ = ۹ به ۱ + ۸۰ = ۸۱ و ۱ + ۶۵۶۰ = ۶۵۶۱ میرسیم و رادیکال همچنان از حاصل جمع عقب میماند. ε به حدس اجازه میدهد این خانوادهها را تحمل کند، بیآنکه استثناهای واقعاً بزرگ بیحساب شوند.
چرا دوریان گلدفلد از دانشگاه کلمبیا حدس abc را مهمترین مسئلهی حلنشدهی تحلیل دیوفانتی خواند؟ چون این حدس میتواند بعضی از دشوارترین معادلات اعداد صحیح را با چند نامساوی ساده به بنبست برساند.
درستی این حدس میتواند بسیاری از مسئلههای دشوار نظریه اعداد را به استدلالهایی کوتاه تبدیل کند
آخرین قضیهی فرما را بهعنوان یک نمونهی مشهور در نظر بگیرید که اندرو وایلز برای اثباتش هفت سال پنهانی کار کرد، اما نسخهای سرراست از حدس abc میتواند بیشتر حالتهای همان مسئله را با چند خط جبر کنار بزند. قدرت حدس را در همین ویژگی میبینیم؛ رابطهای ساده میان جمع و عاملهای اول، ناگهان مسئلههای بسیار دشوار دیگری را مهار میکند.
به همین دلیل abc را شبیه شاهکلیدی میدانند که درهای زیادی را باز میکند و باز به همین دلیل هر ادعایی دربارهی اثباتش دنیای ریاضی را تکان میدهد. زلزلهی بزرگ را اما مردی رقم زد که علاقهای به زلزله نداشت.
پسرکی که با ۱۶ سال سن به پرینستون رفت
شینیچی موچیزوکی سال ۱۹۶۹ در توکیو به دنیا آمد و پنجساله بود که خانوادهاش به آمریکا رفت. با ۱۶ سال سن وارد پرینستون شد، در ۱۹ سالگی با رتبهی دوم فارغالتحصیل شد و در ۲۳ سالگی دکترایش را زیر نظر گرد فالتینگس گرفت؛ برندهی مدال فیلدز و یکی از نامهای بزرگ هندسهی حسابی.
مسیر بعدی او به شرق بازگشت؛ موچیزوکی در مؤسسهی پژوهشی علوم ریاضی دانشگاه کیوتو مستقر شد، در ۳۲ سالگی عنوان استاد تمام را به دست آورد و با کارهایش در هندسهی «آنابلی» به شهرت رسید. ایدهی اصلی آن رشته به گروتندیک برمیگردد؛ گاهی فقط از روی الگوی تقارنهای یک شیء هندسی میتوان خود شیء را بازسازی کرد، انگار که از روی صدای پا تشخیص بدهید چه کسی به اتاق آمده است.
موچیزوکی از نوجوانی در جمع درخشانترین ریاضیدانهای نسل خود قرار گرفت.
از نقطهای به بعد موچیزوکی بیشتر در خود فرو رفت. همکاران قدیمیاش به یاد میآورند که حتی بعد از سمینارها هم دنبال نشستوبرخاست با دیگران نبود؛ نه از سر گوشهگیری، که از فرط تمرکز. بیش از یک دهه هم بهتنهایی روی چیزی کار کرد که هیچکس از ابعادش خبر نداشت.
صبح ۳۰ اوت ۲۰۱۲، چهار مقاله منتشر میشوند
بزرگترین ادعای ریاضی دهه بیهیچ صدایی از راه رسید. موچیزوکی چهار مقاله را روی صفحهی شخصیاش گذاشت، نه روی آرکایو، نه با ایمیلی به همکاران و منتظر ماند دنیا خودش بفهمد. دنیا هم فهمید. ظرف چند روز وبلاگهای ریاضی به جوش آمدند و نیچر خبرش را منتشر کرد.
مشکل از لحظهای شروع شد که متخصصان مقالهها را باز کردند. بیش از ۵۰۰ صفحه، بهعلاوهی حدود ۵۰۰ صفحهی دیگر از کارهای قبلی خودش که پیشنیاز بودند. واژگانی مثل «تئاتر هاج»، «فروبنیوئید» و «لینک تتا» در همهجایش پخش بود. جوردن النبرگ، نظریهدان اعداد، حسش را در وبلاگش اینطور نوشت: «انگار مقالهای از آینده یا فضای دیگری را میخوانید.»
موچیزوکی بزرگترین ادعای ریاضی دهه را بیسروصدا روی وبسایت شخصیاش منتشر کرد
بعد موضوع دعوتها پیش آمد، وقتی دانشگاههای مختلف از موچیزوکی خواستند برای توضیح نظریهاش به خارج از ژاپن برود و او همه را رد کرد و به مصاحبه هم تن نداد. اگر کسی میخواست راهحل را بفهمد، باید مدتی طولانی به کیوتو میآمد.
ایوان فسنکو، از مدافعان اصلی نظریه، بعدها تخمین زد ۱۲ تا ۱۸ ریاضیدان اثبات را درست میدانند؛ برایان کانرد نیز یادآوری کرد همهی آنها در مدار خود موچیزوکی قرار دارند.
دو جهان، دو خطکش
نظریهی موچیزوکی در چند پاراگراف جا نمیگیرد، ولی ایدهی مرکزیاش جسارتی ماندنی دارد و مسیر اصلی استدلال را میتوان سادهتر دید.
حدس abc دربارهی رابطهی جمع با عاملهای اول بود. موچیزوکی نخست هر سهتایی a + b = c را به یک منحنی بیضوی ترجمه میکند؛ شیئی هندسی که اطلاعات عددها را در رفتار خود نگه میدارد. در این زبان، تعداد عاملهای اول و بزرگی عددها به دو نوع اثر روی منحنی تبدیل میشوند و حدس میگوید فاصلهی این دو اثر نمیتواند بیحد باشد.
موچیزوکی برای جداکردن جمع از ضرب، دو نسخه از دستگاه حساب میسازد.
اثر اول را q در نظر بگیرید و اثر دوم را نسخههای تواندار آن، مثل q به توان j². اگر بتوانید نشان دهید اندازهی این دو تفاوت چندانی ندارد، abc به دست میآید.
دشواری کار از جایی آغاز میشود که باید دو اندازهگیری از این اطلاعات را با هم مقایسه کرد. حساب معمولی اجازهی مقایسهای را که موچیزوکی میخواهد نمیدهد، بنابراین راهحل او میگوید از تمام دستگاه حساب دو نسخه بسازید و هرکدام را در یک نسخهی جداگانه از جهان حساب قرار دهید. نام «نظریهی میانجهانی» از همین جدایی میآید.
پلی به نام «لینک تتا» این دو جهان را به هم وصل میکند. از روی پل فقط ساختار ضربی عبور میکند، ولی ساختار جمعی در همان سمت یا همان جهان باقی میماند و از پل رد نمیشود. به بیان دیگر، موچیزوکی پیوند دردسرساز میان جمع و ضرب را موقتاً از هم باز میکند.
با مثالی ساده میتوانیم اتفاقات را توضیح دهیم. دو کارگاه را در نظر بگیرید که هر کدام خطکش خودش را دارد و بعد با هم قراردادی امضا میکنند: «یک متر اینجا ده متر آنجا به حساب بیاید.» در یک کارگاه واحد چنین جملهای یعنی یک مساوی ده، یعنی یاوهگویی؛ بین دو کارگاه اما تناقضی ندارد.
اختلاف اصلی بر سر این است که آیا اطلاعات هنگام بازگشت از یک جهان به جهان دیگر سالم میمانند؟
حالا تمام ماجرا در یک سؤال خلاصه میشود؛ وقتی نتیجه را از کارگاه دوم به اولی برمیگردانید، ضریب ده کجا میرود؟
موچیزوکی میگوید ابزارهای آنابلیاش اجازه میدهند اطلاعات لازم را از آن سوی پل بازگرداند، بدون آنکه دو جهان دوباره کاملاً یکی شوند. منتقدان بعداً گفتند درست همین سفر بازگشت توجیه نمیشود. بخش تعیینکنندهی این گذار در مقالهی سوم، در نتیجهای با شمارهی ۳.۱۲ قرار دارد؛ همان بخشی که بعداً به کانون اختلاف بر سر اثبات موچیزوکی تبدیل شد.
مهی که روی آکسفورد نشست
دسامبر ۲۰۱۵، سه سال بعد از انتشار مقالهها، جمعی از ریاضیدانها در آکسفورد گرد هم آمدند تا بالاخره بفهمند ماجرا چیست. موچیزوکی فقط از راه دور و به شکلی استثنایی حاضر شد و بار اصلی توضیح روی دوش همکارانش افتاد. کانرد بعداً از ابری از مه نوشت که روی سر حاضران نشسته بود.
اما جالبترین بخش بعد از گزارش کانرد اتفاق افتاد. ظرف چند روز، سه نفر بدون هماهنگی با او تماس گرفتند و هر سه یک حرف زدند: «ما هم همانجا گیر کردهایم؛ اثبات نتیجهی ۳.۱۲». یکی از آن سه نفر پیتر شولتسه بود.
چند ریاضیدان مستقل همگی در مقطع نتیجهی ۳.۱۲ متوقف شده بودند
شولتسه در این قصه نقطهی مقابل موچیزوکی به حساب میآید. مقالهها را در ۲۴ سالگی خوانده بود و دیده بود قضیههای طولانی اثباتهای کوتاهی دارند و در دو مقالهی میانی به گفتهی خودش اتفاق چندانی نمیافتد. بعد رسید به نتیجهی ۳.۱۲، ۹ صفحه استدلالی که کل ساختمان روی آن میایستد.
او سالها سکوت کرد تا وقتی شایعه شد مقالهها دارند چاپ میشوند. دسامبر ۲۰۱۷ زیر پستی از وبلاگ فرانک کالگری نوشت که منطق استدلال را بعد از شکل ۳.۸ اصلاً نمیتواند دنبال کند.
یک هفته در کیوتو
مارس ۲۰۱۸ با وساطت شیگفومی موری، ریاضیدان نامدار ژاپنی، شولتسه و همکارش یاکوب اشتیکس به کیوتو رفتند. آن طرف میز موچیزوکی و یویچیرو هوشی نشستند. برای اولین بار دو طرفی که مقالهها را عمیق خوانده و نتیجهی متفاوتی گرفته بودند، روبهروی هم قرار گرفتند.
پنج روز گفتوگوی مستقیم نیز نتوانست شکاف میان موچیزوکی و شولتسه را ببندد
پنج روز گفتوگو به نتیجهای رسید که در تاریخ ریاضی اتفاق نادری بهشمار میرود. موچیزوکی نتوانست آنها را قانع کند استدلالش را بپذیرند و آنها هم نتوانستند او را قانع کنند اشتباه میکند. شولتسه و اشتیکس گزارشی ۱۰ صفحهای نوشتند با عنوانی که خودش اعلام موضع بود: «چرا abc هنوز حدس محسوب میشود». اشتیکس به مجلهی کوانتا میگوید این شکاف ترمیمشدنی نیست.
بیایید به تمثیل خطکشها برگردیم. موچیزوکی اندازهگیریهای کلیدی را میان شش نسخه از اعداد حقیقی جابهجا میکند که روی یک دایره نشستهاند.
هر تبدیل بهتنهایی درست به نظر میرسد، اما شولتسه و اشتیکس میگویند اگر شش تبدیل را پشت سر هم و یک دور کامل دنبال کنید، به همان خطکشی که از آن آغاز کردهاید بازنمیگردید؛ شبیه پلکانهای اشر که هر پلهاش معقول است و کل مسیرش محال.
موچیزوکی پاسخ میدهد منتقدان برای بستن این حلقه چیزهایی را یکی گرفتهاند که نظریه عمداً جدا نگه میدارد. اگر همان جدایی حفظ شود، از نظر او تناقضی وجود ندارد. اگر همین تمثیل خطکش را جلوی او بگذارید، احتمالاً همان ایراد را به ما هم میگیرد! او همان زمان گزارش منتقدان و پاسخ مفصل خودش را کنار هم روی وبسایتش گذاشت تا هر کس خودش قضاوت کند.
چاپ مقالهها و جنگی که تمام نشد
آوریل ۲۰۲۰ در کنفرانسی خبری در کیوتو اعلام شد مقالهها پذیرفته شدهاند. موچیزوکی در کنفرانس حضور نداشت. مجلهای که مقاله را پذیرفت، PRIMS، نشریهی مؤسسهی خودش بود، هرچند مجله تأکید کرد کمیتهای ویژه بدون حضور موچیزوکی و با سردبیری جایگزین داوری را انجام دادهاند و چاپ کار بزرگ در نشریههای محلی هم بیسابقه نیست. مارس ۲۰۲۱ نسخهی نهایی در شمارهای ویژه منتشر شد.
بیرون از کیوتو اما چیزی عوض نشد و نظر جامعهی ریاضی تغییر چندانی نکرد. شولتسه در نقدی که بر نسخهی چاپی نوشت تأکید کرد ایرادهایش بیپاسخ ماندهاند. جملهی مشهوری را که بین ریاضیدانها دستبهدست شد، نخستین بار فرانک کالگری در دسامبر ۲۰۱۷ نوشت: «abc حالا در کیوتو قضیه است و همهجای دیگر حدس.»
مناقشه سرانجام از داوری علمی به جدالهای شخصی و جایزهای یکمیلیوندلاری کشیده شد
لحن دعوا هم به مرور زمان تلختر شد. موچیزوکی منتقدانش را در متنی طولانی «مکتب کپیهای زائد» نامید. بعد ماجرا شکلی عجیبتر گرفت؛ ژوئیهی ۲۰۲۳ نوبوئو کاواکامی، بنیانگذار شرکت رسانهای دوانگو، اعلام کرد ۱۴۰ میلیون ین، حدود یک میلیون دلار، به کسی میدهد که در مقالهای داوریشده خطای اثبات را نشان بدهد. تشخیص برنده هم با خود او بود و روش بررسی نیز اعلام نمیشد.
کرتی جوشی ریاضیدان دانشگاه آریزونا هم سومین ضلع مثلث را ساخت و گفت هم شولتسه و اشتیکس اشتباه میکنند و هم اثبات موچیزوکی ناقص است، و خودش راه تکمیل آن را دارد. موچیزوکی در گزارشی تند، کار او را به توهمهای ChatGPT تشبیه کرد.
داوری که رودربایستی نمیشناسد
پاییز ۲۰۲۳ فومیهارو کاتو، ریاضیدان ژاپنی گفت اگر آدمها نمیتوانند توافق کنند، استدلال را به زبانی بنویسیم که ماشین بفهمد. نرمافزار Lean هر گام اثبات را بررسی میکند و با شهرت نویسنده کاری ندارد. از قضا خود شولتسه چند سال پیش با آزمایش معروف Liquid Tensor توانایی همین ابزار را نشان داده بود.
تحت سرپرستی کاتو، پروژهای به نام LANA آغاز شد و یویچیرو هوشی، همان ریاضیدانی که در دیدار ۲۰۱۸ کنار موچیزوکی نشسته بود، نیز به آن پیوست. کاواکامی و نهادهای وابسته به دوانگو از حامیان پروژهاند؛ همان مجموعهای که بنیانگذارش جایزهی میلیونی را گذاشته بود.
پروژهی LANA میکوشد هر گام اثبات موچیزوکی را به زبانی قابلبررسی برای ماشین تبدیل کند
تیم در فوریهی ۲۰۲۵ به مانعی رسید که نامش را «دیوار» گذاشت. موچیزوکی نیز به Lean علاقه نشان داد و آوریل ۲۰۲۶ گزارشی مقدماتی دربارهی صوریسازی نظریهاش ارائه کرد.
۱۷ ژوئیهی ۲۰۲۶ گزارش میانی پروژه در توکیو منتشر شد که میگفت ماشین هنوز نمیتواند از قضیهی ۳.۱۱ به نتیجهی ۳.۱۲ برسد، چون یک سازگاری ضروری اثبات نشده و تیم هم نتوانسته این گام را بازسازی کند. گزارش رسمی با احتیاط از صدور حکم نهایی پرهیز کرد؛ اما دیوار را دقیقتر نشان داد. آیا دو خطکش حقیقی که از دو مسیر متفاوت ساخته شدهاند، یک چیز را اندازه میگیرند؟
کاتو پس از نشست صریحتر گفت گذار ۳.۱۱ به ۳.۱۲، به صورتی که اکنون در مقالهها نوشته شده، قابل صوریسازی نیست؛ اما توضیحات موچیزوکی هنوز تغییر میکند و LANA نتیجهی قطعی را معلق نگه میدارد.
نقد این تیم به حرف شولتسه و اشتیکس نزدیک میشود، اما دقیقاً همان نیست. گزارش وقوع ناسازگاری در ششضلعی معروف را میپذیرد، اما آن را بهتنهایی مانع راهبرد موچیزوکی نمیداند. داستان پرونده اینجا به پایان نمیرسد.
اثبات یعنی چه؟
ما در دوران مدرسه یاد گرفتهایم اثبات را شبیه یک شیء ببینیم، زنجیری از گامها که یا استحکامش حفظ میشود، یا محکم نیست و پاره میشود. داستان موچیزوکی اما یادآوری میکند اثبات کنشی اجتماعی نیز هست. دیگران باید بتوانند اثباتی را بخوانند، بفهمند و قانع شوند.
نوشتهای که در تمام جهان فقط حلقهای کوچک مدعی فهمش باشند، حتی اگر درست باشد، باز هم کار یک اثبات را انجام نمیدهد.
شاید روزی معلوم شود موچیزوکی از ابتدا حدس را درست اثبات کرده بود و دنیا او را نمیفهمید. شاید خطایی کوچک در صفحههای انتهایی مقالهی سوم، بزرگترین عمارت فکری قرن را پایین بیاورد. فعلاً همهی طرفها منتظرند ماشین اثبات صادقانه خطکش درست را نشان دهد و تا آن روز، ۱ + ۸ = ۹ همچنان بزرگترین معمای سادهای میماند که در دفتر مشق هر کودکی جا میشود.