روند جدایش قارهای و تشکیل اقیانوس جدید در شرق آفریقا شتاب گرفته است
پوسته زمین در زیر شرق آفریقا در حال نازک شدن است؛ پدیدهای که دانشمندان میگویند در منطقه ریفت یا کافت تورکانا در کنیا و اتیوپی به مرحلهای رسیده که تاکنون به این وضوح در هیچ نقطه دیگری از زمین مشاهده نشده است. این روند میتواند در بلندمدت به جداشدن بخشهایی از قاره آفریقا و حتی شکلگیری اقیانوسی جدید منجر شود، هرچند این اتفاق در مقیاس زمانی بسیار طولانی، در حد میلیونها سال رخ خواهد داد.
کارفت تورکانا بخشی از «سامانه کافت شرق آفریقا» است که از شمال شرقی اتیوپی تا موزامبیک امتداد دارد. در این سامانه، صفحه تکتونیکی آفریقا در حال جداشدن از صفحات کوچکتر مانند صفحه سومالی است. این جدایش بهآرامی و با سرعتی در حدود چند میلیمتر در سال رخ میدهد، اما اثرات آن در طول زمان بسیار بزرگ و بنیادی است.
پژوهشگران با استفاده از دادههای لرزهای و اطلاعات قدیمی که در ابتدا برای اکتشاف نفت و گاز جمعآوری شده بود، ساختار زیرسطحی منطقه را بررسی کردند. این روش با ارسال امواج صوتی به درون زمین و تحلیل بازتاب آنها، تصویری از لایههای زیرین پوسته زمین بهدست میدهد؛ روشی که مانند نوعی «سونوگرافی از زمین» عمل میکند.
بهگزارش سایتکدیلی، نتایج نشان داد ضخامت پوسته قارهای در بخش مرکزی ریفت تورکانا به حدود ۱۳ کیلومتر رسیده است، در حالی که ضخامت معمول پوسته قارهای در مناطق اطراف بیش از ۳۰ تا ۳۵ کیلومتر است. این اختلاف شدید نشان میدهد پوسته زمین در این ناحیه بهشدت کشیده و نازک شده است.
وضعیت فعلی با مرحلهای در زمینشناسی به نام باریکشدن (necking) هماهنگ است. در این مرحله، وقتی پوسته زمین تحت کشش قرار میگیرد، مانند تافی که از دو طرف کشیده شود، بخش میانی آن بهتدریج نازکتر و ضعیفتر از اطراف میشود. با نازکشدن این ناحیه، مقاومت آن کاهش مییابد و ادامه کشش در همان نقطه راحتتر و متمرکزتر میشود. در نتیجه، منطقه وارد مرحلهای بسیار حساس میشود که زمینشناسان آن را «مرحله نزدیک به گسست نهایی» مینامند؛ یعنی وضعیتی که پوسته در آستانه ترکخوردن و جداشدن کامل قرار میگیرد.
به گفته پژوهشگران، این منطقه اکنون به آستانه بحرانی رسیده است که در آن احتمال ادامه جدایش بسیار بالا میرود. آنها میگویند نازکشدن پوسته باعث تضعیف بیشتر آن شده و همین موضوع روند شکافت قارهای را تسریع میکند.
- آیا آفریقا به دو قاره تقسیم خواهد شد؟04 تیر 02مطالعه '3
- کشف ضربانهای منظم در اعماق آفریقا از احتمال شکافت این قاره خبر میدهد18 تیر 04مطالعه '2
- از آلپ تا هیمالیا: زمینلرزههای گوشتهای در همه جای زمین رخ میدهند28 بهمن 04مطالعه '3
بررسیها همچنین نشان میدهد این فرایند از حدود ۴ میلیون سال پیش وارد مرحله «نکینگ» شده؛هرچند خود سیستم کافت شرق آفریقا حدود ۴۵ میلیون سال پیش آغاز به شکلگیری کرده است. در آینده، اگر این روند ادامه پیدا کند، مرحلهای به نام «اقیانوسزایی» آغاز خواهد شد؛ مرحلهای که در آن پوسته شکافته میشود، ماگما از گوشته بالا میآید و پوسته جدید اقیانوسی شکل میگیرد. این فرایند میتواند در نهایت باعث ورود آب اقیانوس هند به این شکاف و تشکیل دریا یا اقیانوسی جدید شود.
نکته مهم این است که منطقه تورکانا تنها آزمایشگاهی طبیعی برای مطالعه شکافت قارهای نیست، بلکه یکی از مهمترین مناطق فسیلی جهان نیز به شمار میرود. بیش از هزار فسیل از اجداد انسان در این منطقه کشف شده است که بخش مهمی از تاریخ تکامل انسان را روشن کردهاند.
پژوهشگران معتقدند همین فرونشست زمین در اثر نازک شدن پوسته، باعث تجمع رسوبات در این منطقه شده است؛ رسوباتی که شرایط بسیار مناسبی برای حفظ فسیلها ایجاد میکنند. به این ترتیب، وضعیت زمینشناسی خاص این منطقه نقش مهمی در حفظ تاریخ تکامل انسان داشته است.
در مجموع، یافتههای جدید نشان میدهد شرق آفریقا در مرحلهای پیشرفته از جدایش قارهای قرار دارد و اگرچه این تغییرات در مقیاس زمانی انسانی قابل مشاهده نیست، در آینده بسیار دور میتواند شکل نقشه زمین را بهطور کامل تغییر دهد و حتی اقیانوسی جدید را در دل قاره آفریقا بهوجود آورد.
پژوهش در ژورنال Nature Communications منتشر شده است.