جوجو، گوریلی در گابن است که از نوزادی ربوده شد و پس از دو دهه دوری از همنوعانش، اکنون با آسیبهای روانی ناشی از تنهایی شدید روبهرو است.
در سال ۲۰۱۵، گوریل نر جوانی به نام جوجو برای نخستینبار قدمهای لرزان خود را روی چمن برداشت. تا آن زمان، این گوریل ۱۱ ساله تقریباً تمام عمرش را در قفسی کوچک در یک باغوحش خصوصی در کشور گابن گذرانده بود. شکارچیان غیرقانونی، خانوادهاش را کشته و او را در نوزادی از طبیعت ربوده بودند.
بیش از یک دهه از آن روز میگذرد. جوجو اکنون در پناهگاه حیاتوحش زندگی میکند، اما همچنان تنهاست. او از زمان ربودهشدن، نه خانوادهای داشته و نه فرصتی برای برقراری ارتباط با گوریلهای دیگر پیدا کرده است.
مراقبان جوجو در بنیاد لکدی در گابن امیدوارند همراهی برای او پیدا کنند؛ شاید گوریلی نجاتیافته یا گوریلی که در باغوحش متولد شده باشد. بااینحال، پیداکردن دوستی سازگار و واردکردن او به زندگی جوجو چندان ساده نیست.
گوریلی که در نوزادی خانوادهاش را از دست داد، حالا برای تجربه سادهترین شکل زندگی اجتماعی به یک دوست نیاز دارد
پروفسور جیلیان فارستر از دانشگاه ساسکس، که در زمینه روانشناسی میمونهای بزرگ و بهبود آسیبهای روانی حیوانات نجاتیافته پژوهش میکند، میگوید: «جوجو احتمالاً شدیدترین مورد انزوایی است که تاکنون در میان میمونهای بزرگ دیدهام.»
جوجو هنگام اسارت هنوز یک سال هم نداشت. او را درحالیکه به مادرش چسبیده بود، از طبیعت ربودند و فروختند.
بیشتر گوریلها ۱۴ تا ۱۹ سال نخست زندگی خود را در کنار خانواده سپری میکنند، اما جوجو تمام این سالها را بهتنهایی و در معرض نمایش بازدیدکنندگان باغوحش گذراند.
ماکس آناکله ماکابا، سرپرست مراقبان پناهگاه لکدی که تقریباً هر روز جوجو را میبیند، میگوید این گوریل بهشدت مشتاق تعامل با انسانهاست. به گفته او، جوجو حتی برگ جمع میکند تا آنها را به مراقبانش بدهد و در مقابل خوراکی تشویقی بگیرد؛ رفتاری که به نظر میرسد بیشتر از میل به دریافت غذا، ناشی از تمایل او برای برقراری ارتباط باشد.
اریک ویوم، مدیر پناهگاه، رفتار دیگری را توصیف میکند. وقتی زنانی که جوجو بهخوبی میشناسد به محل نگهداریاش میآیند و سپس آنجا را ترک میکنند، او صداهایی درمیآورد که گوریلهای نر بالغ در طبیعت برای فراخواندن مادهها استفاده میکنند.
ویوم میگوید: «او قطعاً احساس تنهایی میکند.»
جوجو یکی از هزاران نخستیسان آفریقایی است که قربانی تجارت حیوانات وحشی شدهاند. برآورد میشود بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳، بیش از ۶هزار نخستیسان آفریقایی در تجارت جهانی خریدوفروش شده باشند.
بیشتر گوریلها سالهای نخست زندگی را در کنار خانواده میگذرانند و بعدها ممکن است زندگی مستقلی داشته باشند؛ اما جوجو از همان نوزادی از این فرصت محروم شد
به گفته اتحادیه مراکز نگهداری و نجات نخستیسانان در آفریقا، هزاران حیوان دیگر نیز بهصورت غیرقانونی برای نگهداری بهعنوان حیوان خانگی، مصرف گوشت و استفاده در طب سنتی قاچاق میشوند.
متخصصان معتقدند جداکردن نوزادان میمونهای بزرگ از خانواده، میتواند آسیبهای روانی شدیدی به آنها وارد کند.
تونی کینگ، فعال حفاظت از حیاتوحش در بنیاد بریتانیایی آسپینال، توضیح میدهد: «اگر آنقدر بزرگ شده باشند که بفهمند چه اتفاقی افتاده و خانوادهشان کشته شدهاند، انگار میل به زندگی را از دست میدهند. میتوان این را در چشمهایشان دید؛ انگار نور چشمانشان خاموش میشود.»
کینگ که در بازپروری میمونهای بزرگ نجاتیافته تخصص دارد، ماجرای نجات دو بچهگوریل ماده را به یاد میآورد که خواهر بودند و به پناهگاهی در حوضه رود کنگو منتقل شدند. او میگوید: «محکم به یکدیگر چسبیده بودند. حدود سه روز به همان شکل، مثل یک توپ کوچک و فشرده، کنار هم ماندند تا کمکم از هم جدا شدند. فکر میکنم همین کنار هم بودن، آنها را زنده نگه داشت.»
مرکز آفریقایی بازپروری و حفاظت از گوریلها (GRACE) از روشی موسوم به «بازپروری با هدایت گوریل» استفاده میکند. در این روش، گوریلهای جوان نجاتیافته در سریعترین زمان ممکن به گروهی از گوریلهای دیگر معرفی میشوند تا بتوانند روابط اجتماعی برقرار کنند و رفتارهای طبیعی گونه خود را بیاموزند.
اما وضعیت جوجو متفاوت است. او اکنون کاملاً بالغ شده و به گفته فارستر، نشانههایی از استرس مزمن و آسیبزا دارد.
دوربین حرارتی نشانههایی از استرس مزمن را در چهره جوجو آشکار کرده است
فارستر برای بررسی اضطراب و آسیب روانی جوجو از روشی غیرمعمول استفاده کرده است: فیلمبرداری از صورت او با دوربین حرارتی. این روش امکان بررسی تغییرات جریان خون را فراهم میکند. تصاویر نشان میدهند بینی جوجو ظاهراً بهطور مداوم سردتر از حالت طبیعی باقی میماند؛ وضعیتی که میتواند نشانه اختلال در پاسخ بدن به استرس باشد.
هنگامی که انسانها و سایر نخستیسانان دچار استرس میشوند، جریان خون به سمت چشمها و گوشها افزایش مییابد تا بدن برای تشخیص خطر آماده شود. همزمان، دمای بینی بهطور موقت کاهش پیدا میکند. این پدیده که به آن افت دمای بینی گفته میشود، معمولاً موقتی است؛ اما در جوجو، به نظر میرسد دمای بینی به وضعیت طبیعی بازنمیگردد.
فارستر میگوید: «ارتباط با دیگران برای سلامت روان ما بهعنوان میمونهای بزرگ فوقالعاده مهم است. داشتن موجود دیگری که جوجو بتواند زندگیاش را با او شریک شود، میتواند به بهبود وضعیتش کمک زیادی کند.» او معتقد است حضور گوریلهای دیگر احتمالاً به جوجو کمک میکند با اندوه و آسیبهای روانی گذشته کنار بیاید.
دکتر کیتی فاست از مرکز GRACE نیز میگوید برقراری روابط اجتماعی برای آنکه بتوان حیوانی را برای بازگشت به طبیعت در نظر گرفت، ضروری است؛ هدفی که مراقبان جوجو امیدوارند روزی به آن برسند.
دکتر رابین موریسون از دانشگاه زوریخ، که زندگی اجتماعی گوریلهای کوهستانی را مطالعه میکند، میگوید پیوندهای دوستانه بخش مهمی از ساختار اجتماعی این حیوانات هستند. او در پژوهشی دریافت گوریلهای ماده هنگام پیوستن به گروهی جدید، به دنبال مادههایی میگردند که از گذشته میشناسند؛ حتی اگر سالها از آخرین دیدارشان گذشته باشد.
به گفته موریسون، بخش بزرگی از زندگی اجتماعی گوریلها بسیار ساده است: «صرفاً در کنار هم نشستن و حضور یکدیگر را تجربهکردن.» اما جوجو هرگز فرصت نداشته است چنین تجربهای را با گوریل دیگری داشته باشد.
روابط اجتماعی برای گوریلها اهمیت زیادی دارد و حضور همنوع شاید به جوجو کمک کند با آسیبهای روانی گذشته کنار بیاید
هیچکس نمیداند جوجو در مواجهه با همراه جدید چه واکنشی نشان خواهد داد. انتقال گوریلی از یک باغوحش معتبر نیازمند تصمیمگیری کمیتهای بینالمللی است که عواملی مانند ژنتیک، سلامت، ویژگیهای شخصیتی و سازگاری حیوانات را بررسی میکند.
معرفی گوریل جدید نیز باید بهآرامی و با احتیاط انجام شود. برای مثال، ممکن است ابتدا جسمی آغشته به بوی گوریل دیگر را در اختیار جوجو بگذارند تا پیش از دیدار مستقیم با او آشنا شود.
چنین فرآیندهایی در جابهجایی گوریلها میان باغوحشها سابقه دارند. فارستر نیز با چندین باغوحش معتبر تماس گرفته تا امکان انجام این کار برای جوجو را بررسی کند، اما گفتوگوها تاکنون به نتیجهای نرسیدهاند.
به گفته فارستر، مشکل اصلی نبود سازوکار مشخص برای چنین انتقالهایی است. قوانین بینالمللی در زمینهی جابهجایی گوریلهای اسیر، عمدتاً برای برنامههای تولیدمثل طراحی شدهاند، نه بازگرداندن آنها به طبیعت یا پیداکردن همراه برای حیوانات تنها.
تونی کینگ معتقد است ازآنجاکه جوجو اکنون بالغ شده و احتمالاً در دهه سوم زندگی خود قرار دارد، شاید برای ایجاد پیوند با گوریلهای دیگر دیر شده باشد. او میگوید: «وضعیت جوجو منحصربهفرد است، اما احتمالاً بهتر است همانجایی که هست باقی بماند.»
کینگ هشدار میدهد که معرفی یک گوریل جدید ممکن است برخلاف هدف اولیه، به منبع تازهای از استرس برای جوجو تبدیل شود.
از طرفی، زندگی انفرادی برای گوریلهای نر بالغ غیرطبیعی نیست. به گفته موریسون، حدود یکسوم نرهای بالغ تنها زندگی میکنند. آنها معمولاً در نوجوانی از گروه خود جدا میشوند و ممکن است بخش قابلتوجهی از زندگی را بهتنهایی بگذرانند.
این نرها تلاش میکنند مادهها را برای تشکیل گروه خانوادگی جذب کنند، اما بعضی هرگز موفق نمیشوند. موریسون احتمال میدهد که احساس تنهایی در چنین شرایطی بخشی از سازوکار تکاملی برای تشویق گوریلها به برقراری روابط اجتماعی باشد.
برخی متخصصان معتقدند معرفی گوریل جدید ممکن است برای جوجوی بالغ استرسزا باشد
بااینحال، تفاوت مهمی میان جوجو و گوریلهای تنها در طبیعت وجود دارد. گوریلهای وحشی ابتدا کودکی و نوجوانی را در کنار خانواده سپری میکنند و سپس ممکن است زندگی انفرادی را تجربه کنند؛ اما جوجو از همان نوزادی به انزوای اجباری کشیده شد.
موریسون معتقد است جوجو احتمالاً هم از آسیب روانی رنج میبرد و هم احساس تنهایی میکند. او توضیح میدهد: «گوریلها در طبیعت با هم حرکت میکنند، با هم غذا پیدا میکنند و با هم میخوابند. بخش بزرگی از زندگی آنها فقط در کنار گروه بودن است.»
این همان چیزی است که مراقبان جوجو و پژوهشگرانی مانند فارستر برای او میخواهند: همراهی که بتواند با او زندگی کند؛ شاید گوریلی ماده یا نری سازگار.
ماکابا، مراقب جوجو، میگوید: «برای او خوب است که همراهی داشته باشد، چون تنهابودن مثل جداافتادن از تمام دنیاست؛ درست مانند زندانیبودن.» او امیدوار است روزی گوریل دیگری در کنار جوجو زندگی کند تا این حیوان پس از سالها انزوا، سرانجام فرصتی برای تجربه رابطهای طبیعی با یکی از همنوعانش داشته باشد.